Inleiding

De Leidse economie heeft een goede uitgangspositie met de kenniseconomie en stadseconomie als samenhangend en stevig fundament voor een toekomstbestendige economische ontwikkeling. We werken daarin toe naar het meer integraal vormgeven van beleid onder de Omgevingswet. Beleidsvoornemens uit het Beleidsakkoord 'Samen leven in Leiden' krijgen vorm in concrete richtinggevende ambities voor de toekomst. Onze kenniseconomie geeft ons een internationale positie als stad. Onze stadseconomie is cruciaal voor het functioneren van de stad en de kenniseconomie. Om deze positie te benutten en te behouden blijft het belangrijk om te investeren in een aantrekkelijk vestigingsklimaat met voldoende ruimte voor werken en ondernemen, woningen en voorzieningen. En door in te blijven zetten op talent, kennis, innovatie en een duurzame, toekomstbestendige economie. Daarbij stimuleren we ook de transitie naar een circulaire economie, waarin grondstoffen en materialen zo lang mogelijk in gebruik blijven. Dit biedt kansen voor innovatie en nieuwe bedrijvigheid. We bouwen daarom voort op de vijf pijlers onder het economisch beleid: 

• Passende ruimte voor werken
• Toekomstbestendig ondernemerschap
• Talent en arbeidsmarkt
• Kennis en innovatie
• Een attractieve stad

Randvoorwaarde voor een succesvol economisch beleid is een sterke positionering en constructieve samenwerking met partners in de stad en de regio binnen verbanden als Key Region Leiden en het Leiden Bio Science Park. We benutten daarbij de kracht van kennis via de partners van Leiden Kennisstad. 

We dragen vanuit economie bij aan een aantrekkelijke stad, een brede welvaart voor iedere Leidenaar en de balans tussen economie, welzijn en ecologie. Daarbij stimuleren we ondernemerschap dat bijdraagt aan de (verdere) verduurzaming van de stad en de circulariteit van de economie. Zo borduren we voort op de Ontwikkelagenda Ruimte voor Werk met focus op de herontwikkeling van bedrijventerreinen en betaalbare werkruimte voor startende en maatschappelijk betrokken ondernemers. En ontwikkelen we initiatieven om circulair werken en ondernemen te stimuleren.

Enkele onderwerpen waar we komend jaar mee aan de slag gaan:

• We werken, in samenwerking met de stad, aan het Omgevingsprogramma Economie. Hierin staat centraal de ruimtelijk-economische strategie voor de ontwikkeling van een toekomstbestendige economie die bijdraagt aan brede welvaart van de stad.
• We zetten in op onze sterke kenniseconomie met de doorontwikkeling van het Leiden Bio Science Park, dat zijn concrete invulling hiervan vindt in de investeringsagenda die is opgesteld. Hierbij wordt integraal gekeken met de stakeholders naar wat benodigd is om ervoor te zorgen dat het LBSP tot de wereldtop blijft behoren. Dit zit hem bijvoorbeeld in randvoorwaarden als Human Capital, ruimtelijk/fysieke ontwikkeling, valorisatieketens en wereldwijde samenwerkingen.
• We werken, in samenwerking met de stad, aan het Omgevingsprogramma Binnenstad. En zetten ons in voor een vitale binnenstad die economisch sterk, duurzaam en inclusief is. Dat doen we met aandacht voor het erfgoed, vergroening (zoals ‘erfgoedinclusief’ vergroenen vanuit de Erfgoeddeal) en in verbinding met het Leiden Bio Science Park. Initiatieven uit de stad die de binnenstad versterken, stimuleren we verder via de vernieuwde subsidieregeling Vitale Binnenstad.
• We werken aan een sterke lokale en regionale economie waarin voldoende ruimte is voor ondernemerschap. We bouwen voort op de Ontwikkelagenda Ruimte voor Werk (eindigt in 2026) en de regionale bedrijventerreinenstrategie. Beter benutten van ruimte op bedrijventerreinen, verduurzaming van omgeving en panden en vergroening zijn belangrijke opgaven. We werken verder aan de verkenning naar een mogelijke Ruimtelijke Ontwikkelingsmaatschappij Bedrijventerreinen (ROM-B) als instrument voor herontwikkeling op bedrijventerreinen in de Leidse regio. We werken in deze fase businesscases uit. De uitkomsten worden betrokken bij de besluitvorming over het daadwerkelijk deelnemen aan een mogelijke ROM-B.
• We stimuleren de ontwikkeling van een circulaire economie. Dit doen we door circulaire ondernemers en initiatieven te ondersteunen, kennis en samenwerking te bevorderen en ruimte te bieden aan nieuwe circulaire activiteiten. Ook werken we aan de voorbereiding van het circulair ambachtscentrum als onderdeel van het toekomstige Duurzaamheidsplein.
• We intensiveren onze samenwerking met de stad, zowel met ondernemers als met inwoners. We doen dit door circulaire initiatieven in de stad met de subsidie Circulair Herwaarderen te ondersteunen. Hiermee stimuleren we innovatie, hergebruik van materialen en nieuwe vormen van circulair ondernemerschap.
• Leiden Kennisstad vormt de onderlegger voor vele samenwerkingsinitiatieven met de kennis- en onderwijsinstellingen in de stad. De komende jaren kijken we hoe we ervoor zorgen dat bestaande succesvolle initiatieven, zoals Leren met de Stad en het Leiden Education Fieldlab, blijven bestaan. 
• De groep internationale Leidenaren is divers; van vluchtelingen en statushouders tot arbeidsmigranten en kenniswerkers. We bouwen door op de goede basis die we de afgelopen jaren hebben gelegd qua dienstverlening, ondersteuning, integratie en ontmoeting.

Beleidsterrein 3A Ruimte om te ondernemen

Doelen en prestaties bij 3A Ruimte om te ondernemen

3A1.1 Regionale en lokale beleidsontwikkeling, beleidsuitvoering en advisering

1. Ruimte voor werken in de stad (t/m 2026 gefinancierd, nog niet bekend)

De in 2024 vastgestelde Ontwikkelagenda Ruimte voor Werk liep eind 2026 af. Met de profielen voor de bedrijventerreinen hebben we de ruimte voor de huidige bedrijventerreinen goed geborgd naar de toekomst toe. De Ontwikkelagenda bevatte acties om meer regie te nemen op het creëren van voldoende fysieke en betaalbare ruimte voor werken in de stad en het realiseren van economische en maatschappelijke doelen. Met als doel om te komen tot vitale en toekomstbestendige bedrijventerreinen. Dit doel blijft overeind. De inzet is gericht op:

1. Het borgen van bestaande werkruimte in de stad. Ook stimuleren we het toevoegen en mengen van werkfuncties bij lopende en nieuwe gebiedsontwikkelingen.
2. De vastgestelde profielen voor de werklocaties in Leiden (bedrijventerreinen en wijkwinkelcentra) met ondernemers op de agenda houden en verbinden met lopende en nieuwe ontwikkelingen op bedrijventerreinen.
3. We versterken vanuit de bedrijventerreinenstrategie van Key Region Leiden de regionale samenwerking op het beter benutten van de schaarse ruimte voor bedrijvigheid in onze regio, onder andere om met de schuifruimte voor bedrijven in de regio aan de slag te gaan.In 2027 werken we aan de verkenning naar een oprichting van een Ruimtelijke Ontwikkeling Maatschappij Bedrijventerreinen (ROM-B) als regionaal instrument voor het beter benutten en herontwikkelen van bestaande bedrijventerreinen. Daarbij zoeken we ook de verbinding met de provinciale ROM die wordt opgezet.
4. We blijven inzetten op voldoende betaalbare werkruimte in Leiden.

Regionaal zetten we in op:

Bedrijventerreinen-strategie
De basis voor de samenwerking met de regio is de evaluatie en actualisatie van de strategie ‘Ruimte voor bedrijven in de Key Region Leiden-gemeenten, ruimtelijke strategie bedrijventerreinen 2020-2030’ in 2024. We werken aan toekomstbestendige bedrijventerreinen door in te zetten op betere benutting en herontwikkeling van bedrijfsvastgoed, verduurzaming en vergroening. Daarbij sluiten we aan bij provinciaal en rijksbeleid, dat stuurt op het behoud van werkruimte in de stad en de bestaande werkruimte, met name op bedrijventerreinen, beschermt. 

Gedeputeerde Staten van de provincie heeft de aanvaarding van de regionale bedrijventerreinenstrategie Holland Rijnland verlengd tot eind 2027 (brief GS PZH augustus 2026).  Op dat moment verwacht de provincie een geactualiseerde, regionale bedrijventerreinenstrategie voor onze regio. Hiervoor stuurt de provincie nog een aparte brief uit naar de regio's in Zuid-Holland.

Beter benutten van ruimte op bedrijventerreinen, verduurzaming van de omgeving en bedrijfspanden en vergroening zijn belangrijke opgaven. Daarmee creëren we extra bedrijfsruimte, banen en maken we de bedrijventerreinen toekomstbestendig. Om dat te bewerkstelligen, werken we de komende jaren aan gebiedsplannen voor de Leidse bedrijventerreinen. We werken ook verder aan de verkenning naar een mogelijke Ruimtelijke Ontwikkelingsmaatschappij Bedrijventerreinen (ROM-B) als instrument voor herontwikkeling op bedrijventerreinen in de Leidse regio. We werken in deze fase een aantal businesscases uit. De uitkomsten worden betrokken bij de besluitvorming over het daadwerkelijk deelnemen aan een mogelijke ROM-B in 2027.

Regionale kantorenvisie
De spoorzone van Leiden (het gebied Vondelkwartier, Stationsgebied en omgeving (STEO) en Schipholweg) is binnen Holland Rijnland de enige plek waar grootschalige kantoorontwikkeling in de regio Holland Rijnland is toegestaan. De spoorzone heeft een hoge locatiekwaliteit en dit is dan ook dé plek om deze kwaliteit te benutten en het kantorenareaal in de regio hier te laten groeien. Met de geactualiseerde regionale kantorenstrategie Holland Rijnland (2025-2030) is dat in 2025 in regionaal verband herbevestigd.

Juist door de ruimtelijke kwaliteit, kansen en ligging biedt de spoorzone ook uitstekende kansen voor niet- of lichte laboratorium houdende bedrijven van het Leiden Bio Science Park. Landelijk gezien richten de grote kantoorbeleggers zich met hun investeringen op de G5 gemeenten. De ontwikkelingen in de financiële markten en de bouw maken dat investeerders nog terughoudend zijn om in Leiden te investeren. Tegelijkertijd blijven de Spoorzone en het LBSP aantrekkelijke locaties voor het vestigen van kantoren. 

De kantorenleegstand in Leiden ligt met 4,8% (Kantorenmonitor Holland Rijnland, stand 1/1/2025) op de ondergrens van de frictieleegstand (5-8%) die voor een goed functionerende kantorenmarkt gewenst is. Deze frictie leegstand bevindt zich vooral op het Leiden Bio Science Park (LBSP), waar vooral LSH gerelateerde bedrijven zich kunnen vestigen. De frictie leegstand in de Spoorzone ligt daarmee verder onder de ondergrens van 5%. Dat levert beperkingen op voor herontwikkeling en verplaatsen van bestaande kantoorgebruikers in Leiden. Ook voor nieuwe kantoorgebruikers die zich, onder andere door de nabijheid van het LBSP en Leiden CS, in de Spoorzone willen vestigen. De ontwikkeling van nieuwe kantoren en de herontwikkeling van het bestaande (gedateerde) kantoorareaal is nodig voor een kwalitatief en duurzaam kantorenaanbod in Leiden. Daarnaast is de Spoorzone ook van belang voor bedrijven die diensten leveren aan het Leiden Bio Science Park, waarvoor nabijheid een belangrijke vestigingsfactor is. 

Met vastgoedeigenaren (zoals ABC in het stationsgebied, van de Vorm/Oudendal en Citystone groep aan de Schipholweg) werken we (her)ontwikkelplannen uit die de komende jaren tot realisatie komen. Die kantorenmeters zijn nodig om een gezonde kantorenmarkt in Leiden te krijgen. Tegelijkertijd komt dan kwalitatief hoogwaardig kantoorareaal beschikbaar voor de bedrijven in Leiden.

2. Horeca, retail en warenmarkt

In 2026 zijn de aflopende beleidsvisies op horeca, retail en warenmarkten geëvalueerd samen met diverse stadspartners. In 2027 wordt gemoderniseerd economisch beleid op deze drie thema’s verwerkt in de instrumenten die de nieuwe Omgevingswet hiervoor biedt.

Markten
In 2027 werken we met de accounthouder markten, aan actievere promotie en branchering van de centrummarkt en aan versterking van de samenwerking tussen de markt en andere economische functies in de binnenstad. Daarnaast voorzien we een pilot voor uitbreiding van de centrummarkt tot aan de Kippenbrug.

3. Overnachtingen en toeristische verhuur van woonruimten

De gemeente ziet toe op de naleving van de regels voor toeristische verhuur van woonruimten en werkt aan een goede registratie van aanbieders. Daarbij wordt ingezet op transparantie, toezicht en een eerlijke bijdrage aan publieke voorzieningen, met aandacht voor de leefbaarheid in buurten. De gemeente volgt de ontwikkelingen rondom Europese regelgeving voor toeristische verhuur en onderzoekt hoe beschikbare gegevens kunnen worden benut voor monitoring, toezicht en beleidsontwikkeling.

De gemeente blijft inzetten op duidelijke regels en intensievere handhaving van toeristische verhuur, mede met het oog op leefbaarheid in buurten en een eerlijke bijdrage aan publieke voorzieningen. Nieuwe Europese wetgeving vanaf 2027, die verhuurplatforms verplicht om data te delen, zal naar verwachting extra mogelijkheden bieden voor toezicht.

4. Ligplaatsenbeleid

Het borgen en reguleren van het gebruik van het openbaar water en de walkanten door (woonboot)bewoners, recreanten van binnen en buiten Leiden en (bedrijfsvaart)ondernemers is een onderwerp dat een integrale benadering vraagt in regelgeving en aanpak. Het is ook een onderwerp wat tezijnertijd opgenomen kan worden in het omgevingswetinstrumentarium. Voor informatie over de algemene inzet op water verwijzen we u naar de waterbrief (kenmerk Z/24/3633935).

5. Leiden Internationale Stad

Het aantal internationale inwoners van Leiden neemt nog steeds toe: begin 2026 hadden 19.683 inwoners een buitenlands paspoort, oftewel 15,1% van de Leidse bevolking (tien jaar geleden, in 2016, was dat 9,9%). Dit is een diverse groep van statushouders, kenniswerkers, arbeidsmigranten en studenten.

Daarom moeten we ons als gemeente blijven inzetten om deze inwoners goed te ondersteunen en onderdeel te laten zijn wat er in de stad gebeurt. Dat betekent voor 2027 onder meer dat we de verbeterslag van de Engelstalige gemeentewebsite afronden, waarmee meer relevante informatie op een toegankelijke manier beschikbaar is voor internationale inwoners. Daarnaast ondersteunen we initiatieven om internationale en Nederlandse Leidenaren dichter bij elkaar te brengen. Ook zorgen we er met ons International City Platform voor dat internationale inwoners goed op de hoogte worden gehouden van en betrokken worden bij interessante activiteiten en relevante participatietrajecten.

Ten slotte vieren we in 2027, na het 80-jarig bestaan van de stedenband tussen Leiden en Oxford in 2026, nog een jubileum van een stedenband, namelijk het tienjarig bestaan van de stedenband tussen Leiden en Nagasaki (Japan). Er zal op verschillende manieren aandacht worden besteed aan dit jubileum, o.a. door bezoek van een delegatie uit Nagasaki aan Leiden in het najaar van 2027.

6. Key Region Leiden

Met de partners van de stichting Key Region Leiden is in 2026 uitvoering gegeven aan de doorontwikkeling in de economische samenwerking in de Leidse regio en de nieuw aangesloten partners; gemeente Noordwijk en de regionale innovatieclusters Leiden Bio Science Park, NL Space Campus en Unmanned Valley. Onder dit samenwerkingsverband bundelen zeven gemeenten, drie kennisinstellingen, drie ondernemersverenigingen en drie innovatieclusters hun krachten. Gezamenlijk hebben ze één doel voor ogen: de regionale economie duurzaam versterken en brede welvaart bevorderen. De aanwezigheid van deze drie innovatieclusters op de korte afstand van elkaar is uniek in Nederland en essentieel voor gezondheid, veiligheid en Europese strategische autonomie van Nederland en Europa. De Key Region Leiden zet in op het versterken van de kenniseconomie én de verbinding met de lokale bedrijvigheid. Daarmee realiseren we veerkracht in onze economie, waarmee investeringen in leefbaarheid mogelijk worden gemaakt. De opgaven van Key Region Leiden, met de mogelijke oplossingsrichtingen en randvoorwaarden, maken dat Key Region Leiden zich steeds meer verbreed van het economisch domein naar het domein van ruimtelijke en stedelijke ontwikkeling van de Leidse agglomeratie.

De nieuwe koers vraagt ook om een doorontwikkeling van de organisatie van Key Region Leiden en een besluit over het nieuwe convenant in 2027 (looptijd 2027-2032). Daarmee willen we het programmabureau positioneren en de regionale samenwerking versterken, zodat de focus op de drie pijlers en de vertegenwoordiging vanuit Key Region Leiden kan bijdragen aan de versterking van het verdienvermogen van onze regio. Key Region Leiden werkt hierbij vanuit 3 samenhangende pijlers met programmamanagers (pijler Innovatie, pijler Toekomstbestendig Ondernemen en pijler Ruimte en Randvoorwaarden). 

We versterken de uitvoeringskracht en de positionering van Key Region Leiden binnen regionale netwerken. Leiden en de omliggende gemeenten benutten elkaars kwaliteiten en bundelen hun kracht om een sterke stedelijke agglomeratie te vormen in het belang van haar inwoners en ondernemers. Daarbij hebben de gemeenten elkaar nodig. We werken daarom met het versterken van onze regionale kennisclusters aan de strategische autonomie van Nederland en het verdienvermogen van onze regio. Via projecten als de regionale bedrijvenstrategie en de Ruimtelijke Ontwikkelmaatschappij dragen we bij aan voldoende ruimte voor werken en ondernemen in onze stedelijke agglomeratie. Succesvolle activiteiten rondom het versterken van het lokale MKB, zoals de digitalisering, worden voortgezet. 

Indien wordt besloten tot het oprichten van een ROM-B in 2027, richt de ROM-B haar interne organisatie in en werkt hij aan de verdere uitwerking van de eerste business cases om herontwikkeling op onze bedrijventerreinen in de regio op gang te brengen. Belangrijk is dat naast de economische doelen, (zoals meer ruimte voor bedrijvigheid door het beter benutten van bedrijventerreinen, herontwikkelen van bedrijfsvastgoed en de realisatie van meer banen), ook het bereiken van onze maatschappelijke doelen (zoals verduurzaming van bedrijfsvastgoed, klimaatbestendig maken van bedrijventerreinen en transitie in energie en circulariteit) door de ROM-B worden gerealiseerd. 

In de Regionale Investeringsagenda Holland Rijnland is de ROM-B als pilotproject opgenomen. Op Holland Rijnland schaal wordt bezien hoe een mogelijke ROM-B van de Key Region Leiden opgeschaald kan worden met gemeenten uit Holland Rijnland. Na de evaluatie van de aanloopperiode van de mogelijke ROM-B wordt, indien wordt besloten tot een ROM-B, naar verwachting aan de raden gevraagd aanvullende kapitaalstortingen te doen. Dan kan de ROM-B de volgende fase van ontwikkeling in en wordt het kapitaal voor de ROM-B op een niveau gebracht waarmee meerdere business cases gerealiseerd kunnen worden.

3A1.2 Doorontwikkeling Leiden Bio Science Park

Het Leiden Bio Science Park (LBSP) is het grootste innovatiedistrict van Nederland op het gebied van Life Sciences & Health (LSH) en staat in de top vijf van Europa. In de afgelopen 42 jaar heeft het park een sterke, wereldwijde positie verworven. Er zijn circa 530 organisaties gevestigd op het park, waaronder 237 LSH bedrijven, Naturalis, het LUMC en vijf faculteiten van de Universiteit Leiden. Naast onderzoek en bedrijvigheid wonen er circa 3.400 mensen. De investeringen in wonen, maar ook in biodiversiteit, sport, horeca en leisure, maken het LBSP een prettig werk- en leefgebied en dat zorgt voor brede welvaart in de regio. De verbinding van het LBSP met de binnenstad is een speerpunt. Er werken momenteel 27.000 mensen op het LBSP en de werkgelegenheid groeit ieder jaar met 1000 banen. Daarvan is een significant gedeelte praktisch geschoold. Daarom is het noodzakelijk dat ook het gebied constant meegroeit (nieuwe (bedrijfs-)panden, ruimere openbare ruime, een fijner netwerk voor langzaam verkeer etc.).

Het LBSP is van groot strategisch en maatschappelijk belang voor Nederland. Het Leiden Bio Science Park draagt bij aan de strategische autonomie van Europa op het gebied van gezondheid. Ontwikkeling en toepassing voor maar liefst vijf sleuteltechnologieën die bijdragen aan een beter, gezonder en veiliger leven van Leidenaars, Nederlanders en de samenleving wereldwijd vinden plaats op het LBSP. Denk hierbij aan de ontwikkeling van vaccins en medicijnen, innovaties in preventie- en leefstijlgeneeskunde, en onmisbare samenwerkingen met AI- en quantumtechnologie.

In 2026 is gestart met het opstellen van de Strategie en Investeringsagenda voor het Leiden Bio Science Park. Aanleiding hiervoor waren de rapporten van Draghi (The Draghi report on EU competitiveness) en Peter Wennink (Rapport Wennink - De route naar toekomstige welvaart) over het verdienvermogen van Europa en Nederland Europa. “Europa raakt snel achterop in kritieke technologieën ten opzichte van China en de VS, wat zowel economische als geopolitieke afhankelijkheden vergroot. Om een te grote afhankelijkheid van deze landen te voorkomen, moeten Europa en Nederland inzetten op vier domeinen die essentieel zijn voor onze toekomstige economie en maatschappelijk welzijn: digitalisering en AI, veiligheid en weerbaarheid, energie- en klimaattechnologie, en lifesciences en biotechnologie”. Het Leiden Bio Science Park is dus onderscheidend en veelbelovend –tegelijkertijd is het een noodzakelijk ecosysteem voor NL en EU, en is er urgentie voor handelen. De (inter)nationale samenwerking met andere regio's is daarvoor cruciaal.

De Stichting LBSP was door Peter Wennink aangewezen als kartrekker voor de nationale Biotech propositie. Als gemeente Leiden hebben we financieel én ambtelijk bijgedragen in dit proces om de LSH-sector nationaal verder op de kaart te zetten, met als doel dat dit zijn vruchten afwerpt in de komende jaren.

In 2027 wordt verder gewerkt aan de ruimtelijke ontwikkelstrategie (inclusief de samenhang met knooppunt Leiden Centraal, Endegeest, Katwijk, en de transformatie(s) binnen LBSP), rekening houdend met de inwerkingtreding van de Omgevingswet en duidelijke benoeming van de rollen van de verschillende partijen. Daarnaast is er een lobbystrategie opgesteld rond het belang van LBSP bij bestuurders en beleidsmakers op lokaal, regionaal, nationaal en Europees niveau. Ambitie is om een leiderschapsrol te gaan vervullen in regionale en nationale netwerken.

Gebiedsontwikkeling Leiden Bio Science Park

Ruimtelijke en economische ontwikkelingen gaan hand in hand in een innovatiedistrict. Voor innovatie is openheid en toegankelijkheid van gebouwen en faciliteiten belangrijk. De ontmoeting (bedoeld en onbedoeld) moet zo maximaal mogelijk bediend worden. Belangrijke randvoorwaarden zijn een goede bereikbaarheid, hoogwaardige kwaliteit en veel aandacht voor duurzaamheid en biodiversiteit.

Op het LBSP vindt de ontwikkeling en bouw van diverse nieuwe projecten plaats, in samenwerking met partners (de verantwoordelijke partij is tussen haakjes toegevoegd):

• Herinrichting sportvelden, inclusief nieuwe aansluiting op de Wassenaarseweg gereed (project UL-vastgoed);
• Herinrichting binnengebied deelgebied Sylvius, waaronder een gebouwde parkeervoorziening gestart (gezamenlijk project UL-vastgoed/gemeente Leiden);
• Nieuwbouw multitenant kantoor- en labgebouw in het Sylviusgebied gestart (project derden);
• Vernieuwen fietsenstalling Hogeschool Leiden gereed (project Hogeschool Leiden);
• Planontwikkeling Pesthuislaan 8, ruimtelijk plan afgerond, wacht op herontwikkeling (project derden);
• Herontwikkeling Pesthuiscomplex, start (ver)bouw (project derden);
• Duurzame Reconstructie Openbare Ruimte en Infrastructuur (DRORI), fase 4 gestart (project gemeente Leiden i.s.m. Universiteit);
• Aanleg Biodiversiteitstuin + fietsenstalling gereed (project Naturalis);
• Façade Mendelweg, gereed (J&J Mentor);
• Reconstructie Mendelweg, gestart (project Gemeente Leiden);
• Reconstructie Ehrenfestweg, gestart (project Gemeente Leiden + Universiteit)
• Uitbreiding Ehrenfestgarage, gereed (project Universiteit);
• Zernikedreef 10, start demontage en vervolgens start nieuwbouw (project derden);
• Archimedesweg 15, planvorming gestart (project derden);
• Archimedesweg 2, nieuwbouw gestart (project derden);
• Entreegebied, gebouw 3 gestart (project derden);
• Entreegebied, gebouw 4 gestart (project derden);
• Entreegebied, gebouw 7 gestart (project derden);
• Entreegebied, gebouw 8 (o.a. woningbouw en supermarkt) loopt (project derden);
• Oegstgeesterdeel, Nieuwbouw studenten woningen, gereed (DUWO);
• Oegstgeesterdeel, Woningbouw gestart (project derden);
• Oegstgeesterdeel, uitbreiding Westerdijkgarage, gereed (project Universiteit);
• Oegstgeesterdeel, nieuwbouw kantoor- en labgebouw gestart (project Infecta);
• Diverse ingrepen op gebied van het versterken van de biodiversiteit gereed (deelprojecten gemeente Leiden + deelprojecten UL-vastgoed + onderdeel diverse hiervoor genoemde projecten);
• Snelliusgebied, aanleg LabForest gereed (project Universiteit + CML);
• Sport & spel in de openbare ruimte, uitvoering gemeentelijk locatie(s) gestart (project Gemeente + Universiteit + derden);
• Openbare kunstwerk onderdoorgang Robert Boyleweg A44, gereed (project Gemeente).

NB Een deel van de bouwprojecten betreft woningbouw (Entreegebied + Oegstgeesterdeel). In de afgelopen jaren zijn er circa 1.000 (studenten)woningen en circa 200 stafwoningen voor de universiteit bijgekomen in het LBSP. De komende jaren zullen er nog ruim 500 in verschillende categorieën bijkomen. Het LBSP draagt dus ook significant bij aan de woningbouwopgaaf van Leiden.

De herstructurering van het oudere deel van het LBSP, deelgebied Leeuwenhoek, is nog steeds volop gaande. Een aantal van de hiervoor gemelde projecten liggen in dit deelgebied. Het deelgebied zal meer de uitstraling en functionaliteit van een innovatiedistrict krijgen. Ook kunnen we daarmee invulling geven aan de functiemix en het inrichten van de ruimtes -zowel inpandig als de buitenruimte- om ontmoeting te stimuleren. Deze herstructurering zal de komende jaren nog in beslag nemen.

In het LBSP is enerzijds door het vertrek van bedrijven en anderzijds door vervangende nieuwbouw door bedrijven op het park sprake van redelijke hoeveelheid leegstand. Een deel van deze leegstand betreft lab- en kantoorpanden die niet courant zijn. Hier is herontwikkeling noodzakelijk, maar deze komt door de marktomstandigheden niet goed op gang.

Met de Investeringsagenda voor het LBSP is een uitgebreide inventarisatie gedaan van wat er nodig is om niet alleen herontwikkeling te stimuleren, maar ook andere fysieke aspecten voor het LBSP op te pakken. Zo zijn er onder andere voorstellen om de problematiek rondom netcongestie aan te pakken. Hierin is van belang dat we deze uitdagingen aangaan in samenwerking met andere overheden (provincie en Rijk) en andere partners. De investeringsagenda staat nog in de kinderschoenen en het zal een kwestie van langdurige aandacht en inzet worden om de herontwikkeling van het LBSP te laten slagen.

Effectindicatoren bij 3A Ruimte om te ondernemen

* Deze BBV-indicator is landelijk verplicht. De realisatiewaarden staan op waarstaatjegemeente.nl. Vanwege deze wettelijk opgelegde werkwijze zien we af van het opnemen van streefwaarden.
** Eerder kon u hier ook cijfers vinden over Economie071 index. Economie071 is nu Key Region Leiden. De Economie071 index wordt niet meer gemeten, daarom is de indicator verwijderd.

Beleidsterrein 3B Faciliteren en stimuleren van ondernemen

Doelen en prestaties bij 3B Faciliteren en stimuleren van ondernemen

3B1.1 Faciliteren van bedrijvigheid, starters en ondernemerschap in Leiden

1. Startende ondernemers

Leiden kent inmiddels een rijk palet aan succesvolle startende ondernemers die succesvol doorgroeien naar de scale-up fase. Dit begint bij het stimuleren van wedstrijden voor startende ondernemers, zoals bijvoorbeeld Gulliver. Ook zijn er de programma’s bij PLNT en SWO en levert het incubatorprogramma Unlock_ voor startende biotechondernemers een essentiële bijdrage. Gezien de groeiambitie naar 25.000 banen is een ondersteuningsprogramma voor innovatieve startende ondernemers in de voor Leiden Bio Science Park (LBSP) relevante richtingen noodzakelijk.

Verder werken we aan Founded: een samenwerking op provinciaal niveau om scale-ups te stimuleren. Samen met de Provincie Zuid-Holland, Delft, Den Haag en Rotterdam is een gezamenlijke agenda en programma opgestart. Het doel is om de aanbevelingen uit het EU “Draghi” rapport ten uitvoer te brengen om het scale-up klimaat te verbeteren. De kennisinstellingen en bestaande programma’s zoals PLNT, unlock_ zijn aangesloten bij het initiatief. Het gaat hierbij ook om de ruimtelijke kant. Waar kunnen we het ecosysteem voor start-ups en scale-ups meer structureel in de stad en regio een plek geven? De ruimte is immers beperkt.

PLNT
De afgelopen jaren is aan de Langegracht in Leiden een dynamische broedplaats ontstaan waar innovatieve oplossingen voor nieuwe uitdagingen worden gecreëerd. Ook in 2027 krijgen startups professionele begeleiding, faciliteiten en toegang tot middelen om deze oplossingen te realiseren. Hierdoor zijn vele ideeën ontwikkeld tot startup, waarmee ook een grote sociaal-maatschappelijke impact is gecreëerd. De gemeente ondersteunt daarnaast samen met de Universiteit Leiden en de ondernemersvereniging Leiden Bio Science Park ook t/m 2027 het unlock_ programma, een specifiek op life-science & health gericht incubatieprogramma, zodat startende bedrijven hun bedrijfsvoering beter op orde krijgen en hun productontwikkeling versterken.

De gemeente heeft tot en met 2028 budget gereserveerd voor de uitvoering van ondernemerschaps- en startup-activiteiten van PLNT. Hierdoor is de broedplaats PLNT in staat om nieuwe veelbelovende Leidse initiatieven en startups via diverse programma's en netwerkbijeenkomsten te ondersteunen, die de (nieuwe) economie van de stad helpen vormen. Door deze bijdrage van de gemeente blijven schaarse betaalbare werkplekken voor innovatieve bedrijven beschikbaar. Ook zijn de kosten lager voor startups en maatschappelijke initiatieven, die de laatste jaren hun weg naar PLNT hebben weten te vinden. Naast de gemeente zijn de Universiteit Leiden, Hogeschool Leiden en mboRijnland medefinanciers van PLNT.

PLNT zal in verband met de gebiedsontwikkeling van het Energiepark in het derde kwartaal van 2027 plaats moeten maken voor woningen en maatschappelijke opvang. De gemeente en PLNT zijn ook in 2027 in nauw overleg over een nieuwe locatie en de kosten die dit met zich meebrengt.

SWO (Stichting Werk en Onderneming)
De SWO heeft als doelstelling het stimuleren van het ondernemerschap in de Leidse regio door vooral startende ondernemers te ondersteunen met onder andere ingroeihuren zodat ze een basis kunnen leggen voor een stabiel bedrijf. Zij richten zich vooral op startende ondernemers die vaak een langere aanlooptijd nodig hebben, zoals ondernemers uit de creatieve industrie, kleine ambachtelijk bedrijven en Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen. Ook verhuurt SWO locaties voor makers met ateliers, werkplaatsen en kantoren. Locaties van de SWO zijn: De Framboos, Tieleman en Dros, Haagweg 4, Olga en het Ir. Driessen Complex. Door maandelijkse netwerkborrels en evenementen te organiseren en nauw contact met de ondernemers te onderhouden, speelt SWO een proactieve rol bij het verbinden van ondernemers en stimuleert hen bij het opbouwen van een netwerk.

De programma’s voor startende ondernemers van PLNT en SWO vullen elkaar aan zodat er voor diverse doelgroepen programma’s kunnen worden gevolgd. Concreet ziet SWO in de komende tien jaar, in combinatie met de verstedelijkingsopgave, ruimte voor het creëren van nieuwe werkplekken in de wijken. Het gaat om een mix van co-workspaces, ateliers en ambachtelijke werkplaatsen voor minder kapitaalkrachtige zelfstandigen en creatieven, dit als een essentiële invulling van onze inclusieve stad. SWO is dan ook een belangrijke speler om betaalbare ruimte voor werk te creëren. Met de door de gemeente verstrekte garantstelling in 2025 is SWO een lening aangegaan om betaalbare bedrijfsruimte voor startende op project Kanaalpark 140 mogelijk te maken.

Ruimte voor bedrijvigheid
Ook in 2027 zetten we in op het versterken van de samenwerking tussen de gemeente en SWO, PLNT, Biopartner en andere sociaal-maatschappelijke bedrijfsverzamelgebouwen. Gezamenlijk stellen we een lijst op van locaties, projecten en gebouwen (zowel publiek als privaat) die geschikt zijn voor herontwikkeling naar betaalbare werkruimte.

2. Bevorderen kennisclusters

De stad Leiden kent veel verschillende expertises en hoogwaardige kennisclusters die bijgedragen aan tal van maatschappelijke uitdagingen en innovatieve oplossingen. Deze hoogwaardige kennis en kunde is vooral geconcentreerd op het Leiden Bio Science Park (LBSP) en in de regio. Dit beperkt zich niet tot Life Sciences, maar ook op het gebied van medische-, ruimtevaart- en quantumtechnologie. Vaak gaat het ook om een combinatie tussen deze sectoren op basis van artificiële intelligentie (AI), zogenaamde “cross-over technologie”. Voorts zien we in de binnenstad kennisclusters op het gebied van rechten, zorg, talen en culturen (Humanities).

We doen onderzoek en experimenteren naar de potentie en doorontwikkeling van DeepTech (AI, Data en Quantum) en MedTech1 (Medische Technologie) ecosystemen. Deeptech zijn sleutel-technologieën die fundamenteel en voorwaardelijk zijn voor toekomstige ontwikkelingen in, onder andere, life sciences. Medtech is een belangrijk middel in de transformatie van de gezondheidszorg. Dit doen we gezamenlijk met andere partners in de regio, zoals InnovationQuarter, Luris (Universiteit Leiden) en het LUMC. 

Een voorbeeld is de verwezenlijking van het Philips Innovation Centre. Dit is een samenwerking tussen het LUMC en Philips waar de gemeente inhoudelijk en financieel aan bijgedragen heeft. Dit is de start voor verdere ontwikkeling voor de MedTech op het LBSP.

Vanuit de gemeente werken we nauw samen met de kennisinstellingen en kennisintensieve bedrijven in de stad om innovatie aan te jagen en deze kennisclusters te laten floreren, vanuit de wetenschap dat we daar als stad ook van profiteren in economische én maatschappelijke zin.

Quantumtechnologie heeft een grote potentiële toekomstige impact op bijvoorbeeld het gebied van ontwikkeling van medicijnen. Door de sterke rekenkracht en software is het op termijn in potentie mogelijk om betere medicatie voor Alzheimer te ontwikkelen. Leiden heeft een sterke positionering als een van de 5 quantumhubs in Nederland dankzij de ontwikkelingen van quantum-algoritmes. Een belangrijke stap was de ontwikkeling van BioPartner 4 naar een fysieke locatie voor quantum- start ups. Daarmee creëren we een volwaardig fysiek Quantum-hub Leiden.

De combinatie van Humanities, (life) science en sleuteltechnologie geeft Leiden bovendien een unieke propositie om de ethische en juridische effecten op de samenleving te onderzoeken. 

De gemeente Leiden draagt met haar partners bij door ook in 2027 in te zetten op campusontwikkeling, onze netwerkkracht, (indirect) financiering te verstrekken of bij te dragen aan grotere financiële proposities richting het Rijk en de EU en het scheppen van de juiste randvoorwaarden in termen van beleid, regelgeving en benodigde fysieke infrastructuren en faciliteiten. In het verband “Medical Delta” wordt samengewerkt in de regio om de kansen te benutten.

3. Digitale economie

Ondernemerschap en digitalisering versnellen de transitie richting de nieuwe economie (‘Next Economy’). We zien dat ondernemers moeite hebben om alle ontwikkelingen bij te houden en deze in hun bedrijf te implementeren. De afgelopen jaren lag de nadruk op digitalisering en Search Engine Optimalisation (SEO). Dit zijn ontwikkelingen die al een tijd gangbaar zijn, maar waar een ondernemer niet altijd tijd of financiën beschikbaar voor heeft om dit goed te begrijpen en toe te passen. Dit is de reden waarom in samenwerking met de Provincie Zuid-Holland en de Key Region een MKB deal “Laat digitalisering voor je werken” is opgetuigd. Inmiddels is de AI-revolutie ook al een tijd losgebarsten, waarvan de complexiteit alleen nog maar extra relevantie geeft aan dit ondersteuningsprogramma voor het brede MKB. Daarbij heeft in het bijzonder Cybersecurity onze aandacht. Onderzoeken laten zien dat ook ondernemers in het brede MKB in toenemende mate geraakt worden door cyberaanvallen, waarvan de implicaties vaak zeer ingrijpend zijn. Daar wordt uit schaamte en angst niet altijd ruchtbaarheid aangegeven. Het programma “Laat digitalisering voor je werken” probeert door intervisietrajecten met ervaringsdeskundigen en coach-sessies ondernemers bewuster en weerbaarder te krijgen.

3B1.2 Verbeteren aansluiting onderwijs-arbeidsmarkt en stimuleren ondernemerschap

In 2027 stopt de inzet op Human Capital, omdat dit een tijdelijke inspanning is tot en met 2026. Een aantal projecten lopen door tot en met 2027 of 2028, omdat de financiering daarvoor via een provinciale subsidie gaat en cofinanciering vanuit de gemeente eerder al is bijgedragen. Dit zijn de Economic Board Zuid-Holland Human Capital deelakkoorden: Techniek en Toekomst, Leiden Bio Science Park en Interntionaal Talent Zuid-Holland. Vanuit de Meerjarenagenda van de Arbeidsmarktregio Holland Rijnland blijft er inzet op de sector techniek, IT en Life Science and Health. In 2027 zal daarvoor geen bijdrage meer zijn vanuit economie, omdat hiervoor geen budget meer is. De inzet op de Leidse Aanpak Gelijke Stagekansen zal stoppen vanuit de gemeente, mogelijk dat de onderwijsinstellingen hier wel mee doorgaan.

3B2.1 Stimuleren en acquisitie van kennisintensieve bedrijvigheid en netwerken

1. InnovationQuarter

Om kennisintensieve bedrijvigheid en innovatie te stimuleren is Leiden aandeelhouder van InnovationQuarter (IQ), de Regionale OntwikkelingsMaatschappij (ROM) van Zuid-Holland. Langs de drie lijnen van Innoveren, Internationaliseren en Investeren werkt IQ aan het versterken van de economische structuur in de provincie. Belangrijke werkzaamheden zijn hierbij het stimuleren en aanjagen van innovatie en ondernemerschap door het bevorderen van samenwerking in het ecosysteem. Hetzelfde geldt voor het vinden of zelf financieren van ondernemingen die willen (door)groeien, internationale acquisitie van nieuwe bedrijven richting de provincie of het behoud van de al aanwezige internationale ondernemingen. IQ is een actieve investeerder in de regio en beheert meerdere fondsen. Leiden participeert in twee van deze fondsen, het hoofdfonds IQCapital en het proof-of-concept fonds UNIIQ. Leiden heeft veel baat bij deze participatie omdat het overgrote deel van de bijdragen uit dit fonds, aangevuld met private investeringen, bij Leidse Life Sciences & Health (LSH) bedrijven terecht komt. Tegelijkertijd zien we ook dat in Key Region Leiden innovatieve bedrijvigheid profiteert van de rol en aanwezigheid van Innovation Quarter. Onder andere in de Space sector op de NL Space Campus in Noordwijk en Umanned Valley in Katwijk. De stichting Key Region Leiden vervult een complementaire rol en zet zich met name subregionaal in voor het verbinden en versterken van de kennisclusters, de kennisintensieve bedrijvigheid en de verbinding met het brede mkb.

Naast de duurzame transities zijn strategische autonomie, vestigingsklimaat en concurrentievermogen in toenemende mate belangrijke onderwerpen voor InnovationQuarter. Met het lanceren van het SecFund in samenwerking met het ministerie van Defensie en de opening van Mindbase worden nieuwe programma’s gelanceerd.

2. Medical Delta

Medical Delta is een samenwerkingsverband in Zuid-Holland dat voortbouwt op de kracht van de foundingpartners: Erasmus MC, Erasmus Universiteit Rotterdam, TU Delft, Universiteit Leiden en LUMC. Gedurende de jaren zijn vele partners aangesloten bij Medical Delta waaronder regionale en lokale overheden zoals de provincie Zuid-Holland, Rotterdam, Delft, Leiden en in 2016 de hogescholen van Rotterdam, Den Haag en Leiden. De rol van de gemeente is voornamelijk strategisch van aard, waarbij we in de Maatschappelijke Raad onderwerpen aandragen die aansluiten bij het gemeentelijk beleid.

Er zijn vier themaclusters: zorg, preventie transformatie en verduurzaming en vergroening. Er lopen 21 wetenschappelijke programma’s en acht livinglabs.

3. Leiden International Centre

De financiële bijdrage van Leiden aan het Leiden International Centre (LIC) loopt na 2026 af. We onderzoeken hoe de dienstverlening aan internationale Leidenaren op een goede manier doorgezet kan worden.

4. Economic Board Zuid Holland

De Economic Board Zuid-Holland (EBZ) bestaat uit de 30 belangrijkste spelers uit de Zuid-Hollandse economie. Het is een zogenaamd triple helix netwerk: Zowel uit het bedrijfsleven, kennisinstellingen als uit de overheid. De EBZ zet zich in voor het vernieuwen, verduurzamen en versterken van de economie en het vestigingsklimaat in Zuid-Holland.

Leiden neemt deel aan deze samenwerking waarbij netwerk, denkkracht en lobby centraal staan. Momenteel is vestigingsklimaat een belangrijk onderwerp bij de EBZ. Onder de paraplu van de EBZ is de Groeiagenda tot stand gekomen. In het afgelopen jaar ontwikkelde de EBZ in samenwerking met haar leden dit door naar de versnellingsagenda. Hierin staan onze ambities voor de transformatie van het Leiden Bio Science Park naar een innovatiedistrict, de verstedelijkingsopgave en Leiden Verbindt (station en omgeving). Via de regionale Human Capital Agenda werken we samen verder aan ontwikkeling van initiatieven en projecten, met name voor Life Science en IT/Techniek. 

De inzet van de gemeente Leiden is om te komen tot een LSH tafel, waar structureel overleg plaatsvindt over hoe deze sector regionaal zo sterk mogelijk te maken in samenwerking met bijvoorbeeld Delft, Rotterdam en Den Haag.

Effectindicatoren bij 3B Faciliteren en stimuleren van ondernemen

Beleidsterrein 3C Marketing en promotie

Doelen en prestaties bij 3C Marketing en promotie

3C1.1 Citymarketing en stimulering toeristische aantrekkelijkheid

Visie op de Bezoekerseconomie en monitor bezoekerseconomie

In 2027 wordt verder gewerkt aan de uitvoering en actualisatie van het beleid voor de bezoekerseconomie. Daarbij blijft de balans tussen levendigheid, leefbaarheid en economische meerwaarde centraal staan. Samen met partners wordt ingezet op monitoring en dataverzameling, zodat ontwikkelingen in bezoekersstromen, overnachtingen en economische effecten beter kunnen worden gevolgd. De uitkomsten worden benut bij verdere beleidsontwikkeling en bij ruimtelijke en toeristische afwegingen. Spreiding van bezoekers en het beter benutten van bestaande capaciteit blijven belangrijke uitgangspunten.

Congressen

Leiden blijft inzetten op het aantrekken van congressen en kennisbijeenkomsten die passen bij het academisch profiel van de stad. De afgelopen jaren heeft Leiden een stabiele positie behouden in de nationale congresranking en is het aantal zakelijke events toegenomen. In samenwerking met het Leiden Convention Bureau, kennisinstellingen en andere partners wordt gewerkt aan versterking van het netwerk, ondersteuning van organisatoren en profilering van Leiden als congresstad. Doel is het aantrekken van passende meerdaagse congressen en het spreiden van zakelijk bezoek over het jaar.

Citymarketing

In 2027 wordt de inzet op citymarketing voortgezet. De focus blijft liggen op de zichtbaarheid van Leiden als kennis- en cultuurstad, het versterken van het profiel ‘Stad van Ontdekkingen’ en het stimuleren van een evenwichtige ontwikkeling van bezoekersstromen. Samen met Leiden & Partners en andere stadspartners wordt gewerkt aan campagnes, online zichtbaarheid, gastheerschap en positionering van Leiden op relevante nationale en internationale markten. De aanbevelingen uit het Rekenkameronderzoek en de verdere afspraken met Leiden & Partners worden betrokken bij de uitvoering, monitoring en verantwoording van citymarketingactiviteiten.

Regeling overdracht toeristenbelasting

De evaluatie van de toeristenbelasting is in 2025 afgerond. Op basis daarvan is geconcludeerd dat de huidige 70/30-verdeling zonder plafond voor citymarketing op dit moment kan worden gehandhaafd. Vanaf 2026 geldt een tarief van € 4,70 per persoon per nacht. De extra opbrengst van circa € 324.000 per jaar is door de raad bestemd voor cultuur en wordt vooraf buiten de verdeelgrondslag gehouden. Daarmee verandert de reguliere 70/30-verdeling niet, maar komt deze extra opbrengst niet beschikbaar voor citymarketing via het Ondernemersfonds/Hoteloverleg.

Watertoerisme

De gemeente blijft zich inzetten voor het versterken van watertoerisme als onderdeel van het bredere toeristische aanbod. In 2027 ligt de nadruk op het behoud van de kwaliteit van de passantenhaven, voorzieningen voor passanten, de zichtbaarheid van de Leidse waterrecreatie en het stimuleren van duurzaam varen. Ook wordt verder gewerkt aan maatregelen die bijdragen aan veiligheid en gebruikskwaliteit, zoals voorzieningen rondom de passantenhaven. Samenwerking met regiogemeenten, ondernemers en andere partners blijft hierbij belangrijk.

3C1.2 Faciliteren Centrummanagement Leiden en marketing- en activiteitencampagne binnenstad

In 2027 werken gemeente Leiden en CML samen aan een economisch vitale binnenstad. We werken onder andere samen aan het vergroenen van de stegen in de binnenstad, het verbeteren van het belevingsgebied rondom de Nieuwe Rijn en het tegengaan van leegstand door het aantrekken van nieuwe winkelformules.

Effectindicatoren bij 3C Marketing en promotie

Beleidsterrein 3D Circulaire Economie

Doelen en prestaties bij 3D Circulaire Economie

3D1.1 Circulaire bouw

Circulair bouwen in gemeentelijke projecten

De bouw- en sloopsector is verantwoordelijk voor 50% van het totale Nederlandse grondstoffengebruik, 40% van het totale energieverbruik en 40% van al het afval. Daarmee is de keten verantwoordelijk voor 35% van alle CO₂-emissies. In Leiden wordt de komende jaren veel gebouwd. We kunnen een groot verschil maken door circulair werken in de gebiedsontwikkeling te stimuleren. Dit geldt voor de woning- en utiliteitsbouw en voor de grond-, weg- en waterbouw. Circulaire woningbouw kan tot 2030 evenveel CO₂ besparen als de jaarlijkse uitstoot van de hele Leidse gebouwde omgeving.

We maken onze eigen bouwprojecten steeds circulairder. Dit doen we in de openbare ruimte én in ons gemeentelijk vastgoed. Als opdrachtgever en eigenaar hebben we daar directe invloed op. In 2027 zetten we onze aanpak voort. Circulariteit is steeds meer onderdeel van onze projecten, vanaf het eerste idee tot en met het ontwerp en de aanbesteding.

Circulariteit als nieuwe standaard

Circulariteit is standaard onderdeel van onze werkprocessen en documenten. We gebruiken instrumenten zoals de Leidse Ladder, de Milieu Kosten Indicator (MKI) en het Circulair Sloopbeleid. De minimaal te behalen score op de Leidse Ladder gaat stap voor stap omhoog. Het begon op 40 in 2023, in 2026 was de minimale score 100 van de 160 punten. Voor 2027 bepalen we een nieuwe streefwaarde, op basis van ervaringen. We werken ernaartoe dat de streefwaarde voor alle projecten (zowel openbare ruimte als vastgoed) de maximale score van 160 wordt in 2030. We stimuleren ook biobased bouwen, losmaakbaar bouwen en hergebruik van materialen. Zo hebben we een materiaalwisselplaats waar we vrijkomende materialen tijdelijk opslaan als we ze niet direct kunnen hergebruiken. We evalueren onze aanpak regelmatig. Zo verbeteren we onze werkwijze. Lessen die we leren delen we binnen en buiten de organisatie.

We beperken ons niet tot alleen eigen projecten, maar we werken actief samen met de partijen die het grootste deel van de verbouw en nieuwbouw realiseren. Zoals ontwikkelaars en woningcorporaties. We passen beleidskaders waar kan aan om circulaire bouw te stimuleren en geven proactief advies. Daarbij sluiten we aan op de inhoud van Het Nieuwe Normaal. Dit is de landelijke standaard voor circulair bouwen. Via grondverkoop, tenders en andere gemeentelijke instrumenten stellen we circulaire en duurzame doelen en eisen. We kijken ook hoe we bestaande gebouwen beter kunnen benutten. Bijvoorbeeld door gebouwen te transformeren, op te toppen of anders in te delen. Zo voorkomen we onnodig nieuw materiaalgebruik en beperken we milieuschade en CO₂-uitstoot.

Samenwerken aan circulaire gebiedsontwikkeling

Op het Leiden Bio Science Park zetten we in op circulair bouwen bij de verdere ontwikkeling van dit gebied. Dit doen we door een samenwerking tot stand te brengen met de grootste ontwikkelaars in het gebied. In 2027 versterken we ook de samenwerking met andere overheden en belangenorganisaties. Daarmee willen we circulair bouwen makkelijker maken en de transitie versnellen.

Samenwerken met andere overheden

De transitie naar een circulaire economie vraagt om samenwerking tussen overheden. Daarom versterken we onze samenwerking met gemeenten, provincies, het Rijk en landelijke netwerken op het gebied van circulaire economie en circulaire bouw. Door kennis, ervaringen en instrumenten te delen, kunnen we effectiever werken aan de transitie naar een circulaire gebouwde omgeving.

Onze ambities in Leiden op het gebied van circulariteit en klimaat zijn hoog. Tegelijkertijd heeft de gemeente momenteel onvoldoende sturende instrumenten om die ambities waar te maken. In 2027 zetten we ons, bijvoorbeeld via de VNG, in voor instrumenten die helpen sturen van een lineaire naar een circulaire economie. Ook dragen we als Leiden bij aan landelijke afspraken over de rolverdeling tussen overheden in de circulaire transitie. Daarmee werken we aan duidelijke verantwoordelijkheden en passende randvoorwaarden voor gemeenten. Zo vergroten we de slagkracht van gemeenten en versnellen we de transitie naar een circulaire economie.

3D1.2 Circulair Herwaarderen

Inzetten op bewustwording en gedrag

De overgang naar een circulaire economie vraagt om ander gedrag van bewoners en bedrijven. Wat we kopen, hoeveel we kopen, wat we doen met oude spullen en hoe we afval scheiden of hergebruiken: het telt allemaal mee. Ondernemers kunnen bijdragen door anders in te kopen, te ontwerpen, te produceren en te verkopen. Ook kunnen zij reststromen beter benutten. Zo behouden materialen langer hun waarde en kunnen ze opnieuw worden gebruikt. We richten ons niet alleen op hergebruik, maar ook op het voorkomen van afval en onnodig grondstoffengebruik.

We willen Leidenaren bereiken en motiveren om circulaire keuzes te maken. Dat doen we met een grote communicatiecampagne. We maken circulariteit concreet en toegankelijk. Veel mensen maken al circulaire keuzes zonder dat zij zich daarvan bewust zijn. Bijvoorbeeld door spullen te delen, te repareren of tweedehands te kopen. We laten zien hoe deze keuzes bijdragen aan een duurzame stad en hoe iedereen zelf een bijdrage kan leveren.

Onderwijs en vaardigheden voor de toekomst

Educatie speelt hierin een belangrijke rol. Door kinderen en jongeren al vroeg kennis te laten maken met circulariteit, leren zij anders kijken naar spullen, grondstoffen en afval. In het onderwijs maken we circulariteit praktisch en zichtbaar. Leerlingen en studenten onderzoeken waar producten vandaan komen, hoe materialen opnieuw gebruikt kunnen worden en welke keuzes zij zelf kunnen maken. Dit sluit ook aan bij de banen van de toekomst De overgang naar een circulaire economie vraagt om mensen die duurzaam kunnen ontwerpen, repareren, hergebruiken en slim kunnen inkopen. Ook zijn nieuwe oplossingen nodig voor het gebruik van grondstoffen en materialen.

Door samen te werken met scholen, mbo, hbo en universiteit bereiden we jongeren en studenten voor op deze veranderende arbeidsmarkt. Met interactieve lessen, challenges en fysieke acties, zoals de Textielrace en de Afvalvrije Week, stimuleren we praktische vaardigheden én een circulaire denkwijze. Zo wordt circulair denken niet alleen besproken, maar ook geoefend in de praktijk.

Samenwerken aan hergebruik

We ondersteunen bewoners en wijkinitiatieven die bijdragen aan afvalpreventie, reparatie en hergebruik. Denk aan repaircafés, ruilactiviteiten en andere lokale initiatieven. We stellen een subsidie beschikbaar voor inwoners en ondernemers met vernieuwende ideeën op het gebied van circulariteit. Daarnaast voeren we een communicatiecampagne waarmee we actief het gesprek aangaan met bewoners en ondernemers.

Circulair ondernemen en innoveren

Ondernemers en bedrijven in Leiden stimuleren we om circulair te werken. Dat doen we door te motiveren, te verbinden, te activeren en actief te ondersteunen. Daarbij kijken we vooral naar sectoren die veel invloed hebben op het gebruik van grondstoffen en de uitstoot van CO₂. In 2027 blijven wij de Leidse Duurzame Zorgtafel faciliteren. Hier brengen we partijen uit de medische sector samen om concrete stappen te zetten richting duurzaamheid en circulariteit.

Het circulair Ambachtscentrum

We bereiden de komst van een Circulair Ambachtscentrum voor. Dit wordt onderdeel van het nieuwe Duurzaamheidsplein, samen met een tweede milieustraat en een educatiecentrum. Het circulair ambachtscentrum wordt een plek waar producten en materialen worden gerepareerd, hergebruikt en opgewaardeerd. Het centrum draagt ook bij aan bewustwording, samenwerking en werkgelegenheid.

Ruimte voor circulaire economie

In 2027 stellen we een nieuw uitvoeringsprogramma Circulaire Economie (2028-2032) op, met behulp van de inzichten uit de Ruimtelijke Circulaire Economie Strategie (RCES). Die inzichten krijgen ook een plek in het omgevingsprogramma Economie. De circulaire economie vraagt om ruimte voor opslag, retourlogistiek, demontage en bewerking. Zo kunnen materialen en producten langer worden gebruikt en behouden zij hun waarde. Voor de overgang van lineair naar circulair is bovendien tijdelijk extra “schuifruimte” nodig. Deze ruimte is vooral nodig op bedrijventerreinen, maar ook daarbuiten. Door ruimte te maken voor de transitie, bereiden we ons samen met kennisinstellingen, andere overheden en maatschappelijke partners voor op een duurzame toekomst.

Effectindicatoren bij 3D Circulaire Economie

* Door de grote brand bij onze afvalverwerker AVR is de nascheidingsinstallatie voor de PMD-fractie (plastic verpakkingen, metalen verpakkingen en drankenkartons) in 2023 een groot deel van het jaar niet gebruikt. Het restafval is noodgedwongen verwerkt door andere afvalverwerkers, hierdoor is er veel minder PMD nagescheiden dan gepland.
** Deze manier van meten is nog geen volledig betrouwbare weerspiegeling van de werkelijkheid. Hier wordt nog verder aan gewerkt. Daarom is deze waarde indicatief.
*** Het meten van materiaaluitstroom is gevoelig voor individuele uitschieters. Daarom is het belangrijk om de jaarlijkse resultaten in perspectief te plaatsen van de trend.
**** De hogere materiaaluitstroom in 2025 is voornamelijk het gevolg van een samenloop van enkele grote bouw- en infraprojecten, waaronder de sloop van het voormalige belastingkantoor aan het Stationsplein 107 en de werkzaamheden aan de Plesmanlaan (Leidse Ring Noord). Het blijft daarom van belang om bij toekomstige projecten in te zetten op maximaal hergebruik van (delen van) het gebouw, materialen en circulair aanbesteden om de materiaaluitstroom zoveel mogelijk te beperken. Als we slopen, slopen we circulair. Bij het bouwen zetten we in op demontabele bouw. Dat doen we door in gesprek te blijven met onze interne en externe partners en waar mogelijk en nodig beleid aan te scherpen.
***** De effectindicator ‘Aantal arbeidsplaatsen in de circulaire economie’ is verwijderd. De standaardsectorindeling is onvoldoende toegespitst om te bepalen of een bedrijf circulair werkt of niet. Andere methoden en databronnen zijn vooralsnog niet voorhanden.

Beleidsterrein 3E Vitale binnenstad & Kennisstad

Doelen en prestaties bij 3E Vitale binnenstad & Kennisstad

3E1.1 Vitale Binnenstad

Ook in 2027 werken we met stadspartners aan een vitale binnenstad die economisch sterk, duurzaam en inclusief is. Een historische binnenstad waar rust en reuring in balans zijn. Dit doen we door opgaven van de gemeente en initiatieven uit de stad met elkaar te verbinden. We werken aan een aantrekkelijk aanbod van voorzieningen, we zetten in op vergroening en werken aan het versterken van de belevingswaarde in de binnenstad. De subsidieregeling Vitale Binnenstad helpt initiatieven uit de stad die de vitaliteit van de binnenstad versterken.

In 2027 werken we verder onder de lijnen van de volgende speerpunten:

1. Van toekomstperspectief Binnenstad naar een omgevingsprogramma Binnenstad:

In 2027 werken we toe naar het Omgevingsprogramma Binnenstad. Na vaststelling wordt er aan de hand van een maatregelen- en actiepakket uitvoering gegeven aan de koers voor de Leidse binnenstad voor de komende tien jaar. Hierbij zoeken we nauwe samenwerking met binnenstadspartners en belangrijke stakeholders.

2. Platform Vitale Binnenstad:

Een vitale binnenstad kunnen we alleen samen bereiken. Daarom zoeken we actief de verbinding met diverse belanghebbenden in de binnenstad: van jongvolwassenen tot senioren en van ondernemers tot studenten. Dit doen we onder meer door het organiseren van ontmoetingswandelingen rond verschillende thema’s. Daarnaast is het voornemen om de adviesgroep Omgevingsprogramma Binnenstad, waarin een brede groep belanghebbenden uit de binnenstad zit, te blijven betrekken bij ontwikkelingen in de binnenstad. 

3. Vergroening/versterking van de winkelstraten:

Om het kernwinkelgebied aantrekkelijk te houden, en waar mogelijk ook bestand tegen hitte, gaan we door met vergroening en versterking van de winkelstraten, stegen en langs de kades. Hierbij maken we gebruik van de Rijkssubsidie Impulsaanpak Winkelgebieden. We gaan door met de ingezette acties uit de Stegenaanpak (voorjaarversiering, geveltuinen, schoonmaakacties, kunst) en we kijken naar nieuwe gebiedsgerichte kansen in delen van het kernwinkelgebied. Hiervoor zoeken we de samenwerking met ondernemers, bewoners, instellingen en vastgoedeigenaren. Ook blijven we betrokken bij de coördinatie van Erfgoed Deal Leiden. De Erfgoed Deal biedt de mogelijkheid om met de expertise van de kennisinstellingen en projectervaringen de binnenstad verder te vergroenen en verblauwen op een erfgoed inclusieve manier. In 2027 gaan we vanuit de Erfgoed Deal aan de slag om inwoners te ondersteunen met vergroenen. Dit doen we door het bieden van inspirerende voorbeelden en praktische handvatten. Ook wordt er gekeken hoe we dit financieel kunnen stimuleren.

4. Verbinding binnenstad-LBSP

We stimuleren kennismaking tussen stadspartners uit de binnenstad en het LBSP door gezamenlijk activiteiten te organiseren en met elkaar mee te denken. Op basis van de wensen van de stakeholders werken we in 2027 verder aan deze verbinding. Zo sluiten we waar mogelijk aan bij initiatieven uit zowel het Cultuurkwartier als het LBSP om de verbinding tussen het LBSP en de binnenstad te versterken.

3E1.2 Leiden Kennisstad

Leiden Kennisstad is een samenwerking tussen de gemeente Leiden, Universiteit Leiden, Hogeschool Leiden, Naturalis Biodiversity Center en mboRijnland. Deze samenwerking heeft twee doelen:

• Kennisinstituten en kennisbedrijven floreren optimaal in Leiden;
• Leiden (de stad, de regio en haar inwoners) heeft maximaal voordeel van de kennisinstellingen.

Om deze doelen te bereiken werken de partners samen op verschillende onderwerpen en inhoudelijke thema’s. Enerzijds wordt samengewerkt aan het creëren van een innovatief en aantrekkelijk woon- en werkklimaat voor studenten, docenten en onderzoekers. Waarmee we Leiden als kennisstad ook beter op de kaart willen zetten. Anderzijds wordt samengewerkt op maatschappelijke vraagstukken uit de stad op het gebied van gezondheid, biodiversiteit, duurzaamheid, erfgoed, veiligheid en onderwijs. We zoeken daarin de verbinding tussen de gemeentelijke beleidsagenda en de onderzoeks- en onderwijsagenda’s van de kennisinstellingen. Zo willen we impact maken in de stad en bijdragen aan de welvaart en het welzijn van Leiden en haar inwoners.

In 2027 zetten we concreet in op de volgende zaken:

• Gezondheid en welzijn: we werken samen in het Leiden Healthy Society Center om gericht de gezondheid en het welzijn van onze inwoners te verbeteren. Onderdeel daarvan is het actief uitwisselen van kennis en expertise tussen diverse (gezondheids-)professionals en participatie met inwoners in de stad. Het Leiden Gezond Festival tijdens de Dutch Bio Science Week is daarbij een uithangbord.
• Biodiversiteit en duurzaamheid: via samenwerking met het Leiden Biodiversity Netwerk kijken we hoe we de biodiversiteit in de stad en regio kunnen versterken. Met acties als Expeditie Stadsnatuur zetten we in op informatievoorziening en participatie richting inwoners, terwijl we ook onderzoeken waar we zelf als gemeente de kennis en expertise kunnen benutten in het aanpakken van de openbare ruimte. 
• Cultureel erfgoed: om de ambities uit de erfgoed- en cultuurnota te realiseren werken we op diverse projecten samen met zowel kennis- en onderwijsinstellingen, erfgoedpartners en het culturele veld. Met de Days of Arts & Science en het grootste Europese archeologiecongres dat in 2027 naar Leidse binnenstad komt, versterken we het profiel van Leiden als ‘stad van ontdekkingen’.
• Onderwijs: Via het Leiden Education Fieldlab werken we samen met het brede onderwijsveld aan verdere professionalisering en vernieuwing.  Dit onder meer op het vlak van ‘anders samenwerken’, ‘brede vorming’ en de rol van AI in het onderwijs. Daarnaast continueren we ook het programma ‘Leren met de Stad’, waarmee we studenten van mbo, hbo en wo vanuit hun onderwijs laten werken aan concrete maatschappelijke vraagstukken uit de stad.
• Samenwerking in en met Key Region Leiden: in het kader van ‘brede welvaart’ verkennen we de mogelijkheden tot samenwerking met regiogemeenten en het regionale bedrijfsleven uit Key Region Leiden op de thematiek waar Leiden Kennisstad actief is.
• Weerbare samenleving: als gemeente hebben we de opdracht vanuit het Rijk om lokaal en regionaal bij te dragen aan het versterken van de maatschappelijke weerbaarheid en veerkracht. Hierin zoeken we zowel inhoudelijk als uitvoerend nadrukkelijk de samenwerking met de Leidse kennisinstellingen.
• Evaluatie & blik op toekomst: 2027 is het laatste jaar van de huidige samenwerkingsovereenkomst. Daarom evalueren we de resultaten van de afgelopen periode en onderzoeken we hoe de samenwerking na 2027 kan worden voortgezet.

Kaderstellende beleidsstukken

Onderstaand overzicht omvat de afgelopen 5 jaar.

• RV_25.0110_Vaststellen_Datacentrumbeleid_en_instellen_van_een_verbod_op_datacentra_via_een_wijziging_van_het_Omgevingsplan_gemeente_Leiden.RV 26.0002 Adviesrecht aanvraag omgevingsvergunning Archimedesweg 2 fase 1
• RV 25.0088 Advies jongerenraad - uitgaansgelegenheden en leerplekken
• RV 25.0095 Verordening op de heffing en invordering van toeristenbelasting 2026
• RV 25.0081 Verordening op de heffing van markt- en staangeld Leiden 2026
• RV 25.0065 Vaststelling bestemmingsplan Pesthuiscomplex
• RV 25.0070 Aanbevelingen Rekenkamer Leiden Leiderdorp over Onderzoek Citymarketing Leiden
• RV 25.0056 Adviesrecht omgevingsvergunning Buitenplanse omgevingsplanactiviteit (BOPA) 50kV-elektriciteitsstation Vlietzone-Midden
• RV 25.0030 Wensen en bedenkingen 'Beleidsregels short stay gemeente Leiden’
• RV 25.0036 Garantstelling SWO voor een bedrijfsverzamelgebouw met betaalbare bedrijfsruimte voor starters bij project Kanaalpark
• RV 25.0025 Vaststelling van de wijziging van het omgevingsplan Leiden Tijdelijke Alternatieve Maatregel TAM - omgevingsplan Hoofdstuk 22b Pesthuislaan 8
• RV 25.0015 Adviesrecht aanvraag omgevingsvergunning voor het realiseren van een health-concept in het pand aan de Catharinasteeg 9-11 Breestraat 66
• RV 24.0120 Vaststelling Nota van Uitgangspunten Aalmarkt 22
• RV 24.0091 Gemeentelijke lening aan de Biotech Training Facility
• RV 24.0087 Vaststelling Nota van uitgangspunten voor de Zernikedreef 10
• RV 24.0071 Actualisatie en evaluatie regionale bedrijventerreinenstrategie
• RV 24.0011 Wensen en bedenkingen Ontwikkelagenda 'Ruimte voor Werk'
• RV 24.0009 Kaderbesluit Vlietzone-Midden
• RV 23.0071 Strategie Circulaire Economie (2024-2027)
• RV 23.0002 Verordening tot wijziging van de verordening fysieke leefomgeving, onderdeel markten
• RV 21_0147 Vaststellen nota Warenmarkt en retailbeleid Leiden 2021
• RV 21_0104 Toeristische verhuur van woonruimte en Verordening tot wijziging van de ‘Verordening fysieke leefomgeving Leiden 2020’
• RV 21_0105 Visie op de bezoekerseconomie van Leiden 2021-2024
• RV 21.0128 Wijziging Verordening voor de Fysieke Leefomgeving Leiden ten behoeve van het mogelijk maken van ligplaatsen maatschappelijke doeleinden
• RV 21.0069 Beleidskader buitenreclame Leiden
• RV 21.0099 Voorgenomen besluit Innovation Quarter; fondsuitbreiding IQ capital
• RV 20.0041 Heldere gemeentelijke (tussen) doelen voor het LBSP
• RV 20.0104 Vaststellen Horecavisie

Programmakosten

Budgettaire ontwikkelingen

Het begrote saldo van baten en lasten voor het programma economie is in 2027 € 2,2 miljoen lager dan in 2026. Om dit verschil te verklaren lichten we de nieuwe ontwikkelingen die voor het eerst in deze begroting zijn opgenomen kort toe. Vervolgens verklaren we per beleidsterrein de grootste budgetbijstellingen (> € 250.000).

Beleidsterrein ruimte om te ondernemen

De lasten in 2027 zijn € 1,1 miljoen lager (voordeel) dan de lasten in 2026 door:

• Het vervallen van het incidentele budget na 2026 voor ruimte voor werk (€ 477.000 voordeel)
• Het vervallen van het incidentele budget na 2026 voor actieplan versterking Leidse economie (€ 268.000 voordeel)
• Het overige verschil wordt verklaard door diverse bijstellingen < € 250.000 die optellen tot € 377.000 (voordeel)

Voor de baten wordt het verschil verklaard door diverse bijstellingen < € 250.000.

Beleidsterrein faciliteren en stimuleren van ondernemen

De lasten in 2027 zijn € 771.000 lager (voordeel) dan de lasten in 2026 door:

• Het vervallen van het incidentele budget na 2026 (gestart in 2022) voor project Glasvezelbekabeling Leiden (€ 684.000 voordeel)
• Het overige verschil wordt verklaard door diverse bijstellingen < € 250.000 die optellen tot € 87.000 (voordeel)

Marketing en promotie

Het verschil wordt verklaard door diverse bijstellingen < € 250.000.

Beleidsterrein circulaire economie

Het verschil wordt verklaard door diverse bijstellingen < € 250.000.

Beleidsterrein vitale binnenstad & kennisstad

De lasten in 2027 zijn € 1,7 miljoen lager (voordeel) dan de lasten in 2026 door:

• Het vervallen van het incidentele budget na 2026 voor de SPUK Impulsaanpak winkelgebieden (€ 979.000 voordeel), bij de slotwijziging wordt voorgesteld een deel van dit budget over te hevelen naar 2027
• Het vervallen van het incidentele budget na 2026 voor de Erfgoed-deal (€ 597.000 voordeel), bij de slotwijziging wordt voorgesteld een deel van dit budget over te hevelen naar 2027
• Het overige verschil wordt verklaard door diverse bijstellingen < € 250.000 die optellen tot € 153.000 (voordeel)

De baten in 2027 zijn € 974.000 lager (nadeel) dan de lasten in 2026 door:

• Het vervallen van het incidentele budget na 2026 voor de SPUK Impulsaanpak winkelgebieden (€ 979.000 nadeel), bij de slotwijziging wordt voorgesteld een deel van dit budget over te hevelen naar 2027

Reserves

Er zijn geen reservemutaties voor programma 3 opgenomen in de begroting 2027.

Investeringen

In bovenstaand overzicht staan de investeringen zoals deze zijn opgenomen in het investeringsplan 2027-2030. In paragraaf 4.2.2 Investeringen wordt de ontwikkeling van de kapitaallasten toegelicht en staat een overzicht met te voteren kredieten.

Subsidies

Totaal volume aan subsidies opgenomen in het subsidie-overzicht

Het volledige subsidie-overzicht is opgenomen in paragraaf 3.2.8 subsidies.