Structureel en reëel evenwicht

Op basis van onderstaand overzicht wordt aangetoond of de meerjarenraming 2027-2030, conform de uitgangspunten in het BBV, structureel in evenwicht is. Dit houdt in dat structurele lasten kunnen worden gedekt met structurele baten. Indien dit niet het geval is, is de kans groot dat er op termijn een begrotingstekort ontstaat.

Structureel evenwicht

Als in het betreffende begrotingsjaar structurele lasten gedekt zijn door structurele baten is er sprake van structureel evenwicht. Incidentele lasten mogen gedekt worden door zowel structurele als door incidentele baten.

Reëel evenwicht

Reëel evenwicht houdt in dat de ramingen volledig, realistisch en haalbaar moeten zijn. Bij de toets of het realiteitsgehalte van de ramingen voldoende is spelen diverse onderwerpen een rol:

• Uitgangspunten in de begroting (o.a. realiteit van: ombuigingen, verwerking loon- en prijsstijgingen en algemene uitkering);
• Weerstandsvermogen en risico’s;
• Ontwikkeling van de grondexploitaties;
• Onderhoud van kapitaalgoederen (wegen, groen, gebouwen en riolering) ;
• Onderzoek van de jaarrekening.

Analyse van het structureel begrotingsevenwicht

Het structureel begrotingsevenwicht wordt berekend door de som van de incidentele lasten en de toevoegingen aan reserves te verminderen met de incidentele baten en de onttrekkingen aan reserves. Hierbij is het uitgangspunt dat alle toevoegingen aan en onttrekkingen uit reserves incidenteel van aard zijn. Uitzondering is een onttrekking ter dekking van kapitaallasten. Dit soort onttrekkingen zijn structureel van aard. Leiden kent nog een aantal andere uitzonderingen. Die staan in de tabel hieronder. Als de bedragen groter zijn dan € 250.000 wordt de mutatie kort toegelicht. Het structurele saldo moet op termijn positief zijn (de structurele baten zijn dan groter dan de structurele lasten). De provincie spreekt als financieel toezichthouder een oordeel uit over het al dan niet structureel en reëel sluitend zijn van de begroting.

De Programmabegroting 2027 heeft in alle jaren een structureel evenwicht:

Bij het interpreteren van het structureel saldo is het goed om de volgende keuzes in de Leidse begroting te betrekken:

• Op de Algemene dekkingsmiddelen staat een 'vrije' structurele begrotingspost ('behoedzaamheidsruimte') als buffer voor structurele tegenvallers. Deze behoedzaamheidsruimte van € 450.000 in 2027, € 1,0 miljoen in 2028 en € 3,1 miljoen in 2029 en verder telt bij de berekening van het structurele saldo mee als structurele uitgave. Tegenover dit budget zijn nog geen verplichtingen aangegaan.
• In de structurele lasten in 2030 is rekening gehouden met € 10 miljoen aan kapitaallasten van investeringen die binnen het meerjarenbeeld 2027-2030 gaan starten, maar waarvan de maximale kapitaallasten pas in 2031 en verder in de begroting zullen komen. Zie voor nadere toelichting van deze post het onderdeel 'Maximale kapitaallasten van lopende kredieten en investeringen uit het meerjareninvesteringsplan 2027 - 2030' in de paragraaf ontwikkeling kapitaallasten van hoofdstuk 4.2.2. Investeringen.
• Omdat de uitgaven van investeringen vaak achterblijven ten opzichte van de (oorspronkelijke) raming, treedt jaarlijks een vrijval van kapitaallasten op ('planningsoptimisme'). Vanuit de ervaringscijfers van de afgelopen jaren ramen we jaarlijks in de begroting een 'stelpost onderuitputting kapitaallasten' om dit effect al op voorhand in de begroting mee te nemen. Deze post neemt gedurende het meerjarenbeeld toe omdat we zien dat projecten - naarmate ze verder in de tijd liggen - onzekerder zijn. Zie hiervoor ook de toelichting in het hoofdstuk 4.2.2. investeringen. Dit komt neer op een geraamde onderuitputting van € 1,4 miljoen in 2027 die oploopt tot € 2,5 miljoen in 2030. Deze stelpost is in afgelopen jaren steeds gerealiseerd. Onlangs hebben de provinciaal toezichthouders gezamenlijk een gemeenschappelijk toezichtkader (GTK) voor gemeenten gepubliceerd. Nieuw hierin zijn gedetailleerde (reken)voorschriften van de wijze waarop gemeenten een stelpost onderuitputting in hun begroting mogen opnemen. Deze vergen nog nadere analyse naar de toepassing in de Leidse context en de wijze waarop we de zeer grote infrastructurele investeringen rondom Leiden Centraal en de Leidse Ring Noord in onze begroting hebben verwerkt. Hierover zullen we in de tweede helft 2026 nadere afstemming zoeken met de toezichthouder. De uitkomsten hiervan nemen we mee bij het opstellen van de Kaderbrief 2027-2031.

Incidentele lasten en baten

Bedragen x € 1.000,-

Per programma volgt hieronder een toelichting van de incidentele lasten en baten > € 250.000. Alle overige posten worden in een totaalbedrag genoemd.

Bestuur en dienstverlening

Bedragen x € 1.000,-

Veiligheid

Bedragen x € 1.000,-

Economie

Bedragen x € 1.000,-

Mobiliteit

Bedragen x € 1.000,-

Verbeteren openbaar vervoer

Investeringen verplaatsen busstation

De kosten voor het investeringsprogramma OV Knoop Leiden CS zijn in de komende jaren geraamd. (2027 € 1,7 miljoen, 2028 en 2029 € 1,6 miljoen per jaar en 2030 € 1,9 miljoen) De geraamde bedragen worden voor een groot deel gedekt door een onttrekking uit de reserve OV Knoop Leiden CS.

WOKT Leiden-Utrecht beter bereikbaar

Met het uitspreken van de intentie om bij te dragen kan samen met de regionale bijdragen van andere partners een Woningbouwontwikkeling Korte Termijn (WOKT) subsidieaanvraag worden ingediend bij het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat. Dit is een randvoorwaarde voor verstedelijking en het versterken van het vestigingsklimaat. Het programma Leiden-Utrecht Beter Bereikbaar (LUBB) levert een belangrijke bijdrage aan de bereikbaarheid, leefbaarheid en economische ontwikkeling van de stad Leiden. Door het verhogen van de treinfrequentie tussen Leiden en Utrecht wordt het openbaar vervoer aantrekkelijker en betrouwbaarder. Dit ondersteunt de regionale woningbouwopgave, vermindert de druk op het wegennet en draagt bij aan duurzame mobiliteit. Daarnaast versterkt het programma de strategische positie van Leiden als centrumstad binnen de regio Holland-Rijnland en als internationale kennisstad. (€ 2027 € 1.000.000, 2029 € 2.170.000)

Waarborgen doorstroming

2027 - € 1.442.000 - Dit betreft de bijdrage aan het krediet plankosten definitiefase voor infrastructurele werken. Plankosten in definitiefase van een project worden niet geactiveerd maar incidenteel afgedekt via de reserve bereikbaarheidsprojecten. Deze bijdrage houdt direct verband met de in het beleidsakkoord "Samen Leven in Leiden" opgenomen investeringsambities voor verkeersveilige gebeidsontsluitingen en overige mobiliteitsinvesteringen. De kosten worden gedekt door een bijdrage uit de reserve bereikbaarheidsprojecten.

2029 - € 880.000 - Op 28 mei 2026 heeft de raad, als onderdeel van de 1e technische wijziging 2026 (RB26.0011), besloten om het geraamde bedrag in het meerjareninvesteringsplan voor Leidse Ring Noord algemene kosten met € 880.000 te verhogen. Dit bedrag wordt gedekt door een onttrekking uit de reserve bereikbaarheidsprojecten.

Reserve parkeren

Het resultaat van de parkeerexploitatie wordt verrekend met de reserve parkeren. Daarnaast is in de kaderbrief 2025-2029 besloten om in 2029 € 8 mln vanuit de reserve parkeren te storten in de reserve afschrijvingen investeringen ter dekking van de kosten met betrekking tot MIRT Knoop Leiden Centraal.

Reserve bereikbaarheidsprojecten

In 2027 wordt € 1.442.000 onttrokken aan de reserve afschrijvingen investeringen en gestort in de reserve bereikbaarheidsprojecten.
Voor de onttrekkingen:Zie Waarborgen doorstroming

Reserve grondexploitaties

In de kaderbrief 2025-2029 is besloten om in 2029 € 8 mln vanuit de reserve grondexploitaties te storten in de reserve afschrijvingen investeringen ter dekking van de kosten met betrekking tot MIRT Knoop Leiden Centraal.

Reserve OV Knoop Leiden CS

Zie Verbeteren openbaar vervoer

Omgevingskwaliteit

Bedragen x € 1.000,-

Stedelijke ontwikkeling

Bedragen x € 1.000,-

Energiebesparing
De gemeente ontvangt een specifieke uitkering voor isolatie (SPUK Isolatie C94). De lasten en baten voor deze subsidieregeling zijn voor 2027 geraamd op € 435.000.

Warmtetransitie

De € 6,7 miljoen incidentele middelen zijn beschikbaar voor een -nog nader te besluiten- incidentele bijdrage in de warmtetransitie, zoals bijvoorbeeld een bijdrage aan een regionale warmtebedrijf voor het afdekken van het vollooprisico (te laag percentage bewoners dat overstapt op het warmtenet).

Opstellen MPG en Vermogensbeheer 

Plansturing spoorzone (€ 410.000 per jaar voor de periode 2026 t/m 2030)

In de Spoorzone (Vondelkwartier, Stationsgebied en Schipholweggebied) wordt de komende jaren een grote verstedelijkingsopgave gerealiseerd. Er worden in het gebied onder andere ca. 5.000 woningen gerealiseerd en er wordt ca. 100.000 m2 kantoren toegevoegd en vernieuwd. Deze verstedelijkingsopgave bestaat uit veel verschillende projecten en programma's. Voor deze integrale gebiedsontwikkeling is het van belang gebiedsgericht, gebiedsoverstijgend en project- en programmaoverstijgend te blijven sturen. Voor deze sturing is een budget van € 410.000 per jaar beschikbaar gesteld voor de periode 2026 tot en met 2030. (kaderbrief 2025-2029)

Grondexploitatie algemeen Rijksbijdrage (2027 tm 2029 - € 3,8 miljoen)

Vanuit de Rijksregeling 'Realisatiestimulans' wordt voor de jaren 2027 tot en met 2029 een bijdrage verwacht van € 3,8 miljoen per jaar. Dit bedrag wordt in de reserve grondexploitaties gestort.

Energiepark (Lasten 2027 € 1,8 miljoen, 2028 € 2,0 miljoen, 2029 en 2030 € 2,3 miljoen -- Baten 2027 € 1,0 miljoen, 2028 € 5,5 miljoen, 2029 en 2030 € 0,8 miljoen)
Voor de gebiedsontwikkeling van het Energiepark zijn incidentele lasten en baten geraamd.

Het restant van de incidentele lasten en baten heeft voornamelijk betrekking op de geraamde mutaties binnen het grondbedrijf.

Exploiteren van gemeentelijke gebouwen

Project Verkoop gemeentelijk vastgoed

In 2029 is rekening gehouden met de verkoop van een aantal gemeentelijke panden. De opbrengst daarvan wordt in de reserve grondexploitaties gestort.

Vernieuwing bibliotheek Nieuwstraat € 1.515.000 (2027)

De gemeente wil met haar gesubsidieerde aanbod een nóg groter bereik realiseren onder de bewoners.
Dat willen we onder meer bereiken door de bibliotheek te helpen transformeren naar een moderne,
multifunctionele en duurzame bibliotheek. Het college is gestart met de ontwikkeling van een moderne,
multifunctionele en duurzame bibliotheek op de huidige locatie Nieuwstraat 4. De huidige bibliotheek in de
Nieuwstraat is wat betreft inrichting en concept verouderd. Samen met BplusC werkt de gemeente Leiden
daarom aan de modernisering van de bibliotheek, waarbij de bibliotheek transformeert naar een plek die
mensen, kennis en organisaties met elkaar verbindt rond thema’s die spelen in de samenleving.
Voor tijdelijke huisvesting van de bibliotheek tijdens de verbouwing is een budget ad € 1.515.000 geraamd.

Implementatie omgevingswet

In de begroting van de jaarschijven 2027 t/m 2029 zijn er kosten voor de uren van de implementatie van de omgevingswet opgenomen. De omgevingswet is sinds 1 januari 2024 in werking getreden, waar vooral de afdeling ruimtelijke ontwikkeling de grootste impact hiervan ervaart.

Reserve grondexploitaties

De stortingen bestaand uit:
Realisatiestimulans € 3,8 miljoen 2027 tot en met 2029
Zie opstellen MPG en Vermogensbeheer

AZC Paardenwei € 160.000 2027 tm 2029
Op 25 september 2025 heeft de raad besloten om de tijdelijke huuropbrengst van de Paardewei, onderdeel van de gebiedsontwikkeling Westerpoort, 5 jaar lang te storten in de reserve grondexploitaties.

Energiepark € 3,4 miljoen 2028

Verkoop gemeentelijk vastgoed € 3,5 miljoen 2029
Zie Exploiteren van gemeentelijk vastgoed

De rest van de stortingen bedragen samen ongeveer € 1.700.000 per jaar en bestaat uit:

• positief exploitatieresultaat Rijnsburgerweg € 500.000
• resultaat erfpachtsbedrijf € 780.000
• rente-effect grondexploitaties € 360.000
• positief exploitatieresultaat SRON € 25.000

De onttrekkingen bestaan uit:
- Dekking voor de beheerskosten strategisch vastgoed (2027 € 598.000 en 2028 tot en met 2029 € 419.000).
- Energiepark (€ 836.000 2027 en € 1,5 miljoen 2029 en 2030)
- Gebiedsontwikkeling Energiepark en ambtelijke huisvesting € 960.000
- Resultaat erfpacht € 342.000 per jaar
- Muziekschool Hazewindsteeg € 3.500.000 in 2029 (kaderbrief 2025-2029)
- Kruispunt E. van Beinumstraat-5Meilaan, als onderdeel van bouwproject 'De Premier' € 350.000 2027
- Dekking diverse kosten als gevolg van nieuwe Leegstandverordening (RB24.0104) € 62.000 (2027 en € 124.000 2028
- Tijdelijke inrichting Stationsplein en Stationsweg (€ 4.723.000 in 2028) (kaderbrief 2025-2029)
De overige onttrekkingen zijn kleiner dan € 100.000.

Reserve duurzame stad
Bij de kaderbrief 2020-2023 is het Financieel Perspectief Duurzame Stad (FPDS) 2020-2030 vastgesteld. Eén van de onderdelen was een taakstelling op het realiseren van een bijdrage door ontwikkelende partijen. De gemeente Leiden vraagt een bijdrage aan ontwikkelaars en/of grondeigenaren van bouwactiviteiten voor het realiseren van deze voorzieningen die bijdragen aan de ruimtelijke kwaliteit en leefbaarheid van de stad, deze bijdrage is gestoeld op artikel 13.22 van de Omgevingswet. De bijdragen, jaarlijks € 600.000 gedurende de looptijd van het FPDS, worden in de reserve duurzame stad gestort.

Egalisatiereserve inkomsten bouwleges

Bij de kaderbrief 2023-2027 is besloten om in 2027 € 5.000.000 vrij te laten vallen uit de reserve inkomsten bouwleges. Dit bedrag wordt op dat moment gestort in de reserve afschrijvingen investeringen. Daardoor ontstaat ruimte om kapitaallasten die nu van de structurele begrotingsruimte worden gedekt, te dekken vanuit de reserve afschrijvingen investeringen.

Reserve Leids uitvoeringsprogramma LUBO
De kosten voor bodemsanering worden gedekt door een onttrekking uit deze reserve. Voor 2027 is € 500.000 geraamd. (RB26.0033 2de Technische wijziging 2026)

Jeugd en onderwijs

Bedragen x € 1.000,-

In stand houden bestaande gebouwenvoorraad

In het kader van de uitvoering van de herwaardering van het IHP Onderwijshuisvesting zijn in de kaderbrief 2023 eenmalige kosten opgenomen. Het betreft (niet te activeren) plankosten in de initiatieffase van onderwijshuisvesting projecten, afschrijving van restant boekwaarden, tijdelijke huisvesting en sloopkosten.

Reserve sociaal domein

Er wordt € 1,3 miljoen om de investeringen van de taskforce in 2027 uit te voeren, en de lokale beleidscapaciteit jeugd uit te breiden.

In de begroting 2026 was ook al incidenteel een storting van € 621.000 opgenomen naar aanleiding van de lagere uitgaven jeugdhulp. De lagere kosten zetten zich in 2025 voor, waarmee in de financiële verkenningen nog een structureel een storting van € 2,6 miljoen is meegenomen (met als basis de 2^e prognose 2025 en de 1^e prognose 2026 van de SOZ).
In 2028 vindt een storting plaats van € 2,1 miljoen voortkomend uit de financiële verkenning waarbij zowel de 2^e prognose 2025 als de 1^e prognose 2026 van de SOZ als basis hebben gediend.

Cultuur, sport en recreatie

Bedragen x € 1.000,-

Exploiteren gemeentelijke sportaccommodaties

Buurtpark Cronesteinkade (€ 622.000 2027)

Om dit project te realiseren heeft de raad bij de kaderbrief 2026-2029 besloten om € 7.043.000 (waarvan € 525.000 reeds beschikbaar is gesteld bij de kaderbrief 2024-2028) op te nemen in het Meerjareninvesteringplan en eenmalig € 622.000 incidenteel te ramen in de rekening van baten en lasten.

Maatschappelijke ondersteuning

Bedragen x € 1.000,-

Uitvoering geven aan preventie en herstel t.a.v. verslaving en dak- en thuisloosheid

Het in 2026 geraamde bedrag ad € 302.000 betreft budget voor het project 'Op je plek in de zorg'. Dit project draagt bij aan de ambitie om Leiden te positioneren als de zorgopleidingsregio voor statushouders en studenten, waarbij wonen & inburgeren en leren & werken in de zorg hand in hand gaan. Dit bedrag wordt onttrokken aan de reserve Oekraïners, Statushouders en Asielzoekers (OSA).

De € 5,9 mln die in 2027 is geraamd betreft de onrendabele top op flexwoningen aan de Gooimeerlaan. Deze woningen worden momenteel ingezet voor de opvang van vluchtelingen uit Oekraine. Deze kosten worden voor het overgrote deel verrekend met de reserve Oekraine, statushouders en asielzoekers. (RB24.0044)

Reserve sociaal domein

Er is een onttrekking van € 25.000 per jaar begroot voor gezinsverpleegkundigen voor de periode 2027 t/m 2029. Er is een onttrekking van € 160.000 begroot 2027 voor borging programma Leiden Inclusief. In 2027 is een onttrekking ad € 209.000 begroot voor ondersteuning van ongedocumenteerden. Voor de indexering van de decentralisatieuitkering vrouwenopvang is voor zowel 2027 als 2028 een onttrekking geraamd ad € 470.000. Tot slot worden 2 maatwerkfunctionarissen voor Multiprobleemgezinnen vanuit deze reserve bekostigd. Dit betreft € 100.000 voor 2027 en 2028.

Reserve Oekraïne, statushouders, asielzoekers

De stortingen in de reserve Oekraïne, statushouders en asielzoekers bestaan uit twee componenten. Als eerste is er een jaarlijkse storting begroot van € 650.000 in verband met de huurinkomsten die de gemeente ontvangt uit het Alrijne-gebouw en uit het pand aan het Schuttersveld. Daarnaast wordt er jaarlijkse storting van € 880.000 begroot uit de inkomsten van de daggelden voor de flexwoningen aan de Gooimeerlaan.

In 2027 wordt er € 575.000 onttrokken aan de reserve als dekking voor de kosten van voor de stabiele situatie voor ongedocumenteerden (€ 100.000), project 'Op je plek in de zorg' (€ 302.000) en voor de begeleiding van minderjarige statushouders (€ 173.000).
De onttrekking in 2028 ad € 5,8 miljoen betreft dekking van de onrendabele top van de flexwoningen aan de Gooimeerlaan.

Werk en inkomen

Bedragen x € 1.000,-

Reserve sociaal domein

De kosten van de Sleutelpas worden in 2027 (€ 291.000) en 2028 (€ 124.000) onttrokken aan deze reserve.
Voor laaggeletterdheid wordt in de jaren 2027 en 2028 € 120.000 per jaar onttrokken. Deze middelen zullen worden ingezet voor coördinatie en projecten ten behoeve van de taalvaardigheid.

Algemene middelen en overhead

Bedragen x € 1.000,-

Stelposten concern

Een deel van de investeringen uit het investeringsplan wordt pas in 2030 of later opgeleverd. De afschrijving start daarom pas na 2030. De structurele dekking voor die kapitaallasten valt in 2030 incidenteel vrij.

Overhead kostenplaatsen

Nieuwe stadswerf (€ 508.000 2027)

Conform RB21.0061 Schuifoperatie Vlietzone Midden is gestart met de definitiefase Nieuwe Stadswerf. Besloten is om de huidige gebouwen aan de Adm. Banckertweg en de Kenauweg te vervangen door een compacte efficiënte nieuwbouw. Om de boekwaarde van de huidige panden aan de Kenauweg en aan de Adm. Banckertweg af te boeken is in 2027 een budget geraamd ad € 508.000. Dit budget wordt voor € 490.000 gedekt door een onttrekking uit de bedrijfsvoeringsreserve concern.

Bedrijfsvoeringsreserve concern

• Zie Overhead kostenplaatsen - Nieuwe stadswerf
• Een onttrekking van € 448.00- voor de gebiedsontwikkeling Energiepark en ambtelijke huisvesting

Concernreserve

De concernreserve dient als buffer voor de afdekking van niet-kwalificeerbare risico’s en de egalisatie van
exploitatieresultaten. De minimale omvang van de concernreserve aan het eind van het meerjarenbeeld is
vastgesteld op 150% van de uitkomst van de risicosimulatie. Rekeningsresultaten worden toegevoegd aan de
concernreserve. De concernreserve is in principe vrij besteedbaar met inachtneming van de minimale omvang
zoals die is vastgelegd in de financiële verordening. Het surplus in de concernreserve kan worden gebruikt voor het sluitend maken van het meerjarenbeeld bij de begroting of kaderbrief. De geraamde stortingen en
onttrekkingen zijn mede afkomstig uit eerdere jaren (resultaten van voorgaande P&C producten).

Reserve budgetoverheveling

In de reserve budgetoverheveling worden de budgetten verzameld die eerder bij de voortgangsrapportages en technische wijzigingen voor overheveling zijn aangemeld. Die budgetten worden dan 1 of enkele jaren later opnieuw geraamd met als dekking een onttrekking uit deze reserve.
De opvallende storting ad € 316.000 in 2028 in deze reserve heeft te maken met het naar voren halen van de kosten voor de 2de kamerverkiezingen van 2028 naar 2025. In dit geval zijn de kosten eerder gemaakt dan dat het budget geraamd was.

Reserve egalisatie kapitaallasten CR
In de reserve egalisatie kapitaallasten worden de verschillen tussen de begrote en werkelijke kapitaallasten in enig begrotingsjaar verrekend. Afwijkingen in de kapitaallasten hebben geen effect op het begrotingsresultaat van Leiden. Het betreft alleen de kapitaallasten van investeringen die vallen onder de Centrumregeling Leidse Regio.

CR Reserve bedrijfsvoering Centrumregeling

In overeenstemming met de uitgangspunten in de Centrumregeling Bedrijfsvoering Leidse Regio worden het jaarlijks resultaat van de CR verrekend deze reserve (= egalisatiefunctie). De reserve wordt ingezet ten behoeve van kwaliteitsverbeterende maatregelen van de CR.
De onttrekking die in 2027 is geraamd heeft voor € 342.000 betrekking op Informatiebeveliging en privacy. De overige geraamde onttrekkingen zijn allen kleiner dan € 150.000.

Structurele toevoegingen en onttrekkingen aan reserves

Hieronder staan de structurele stortingen en onttrekkingen binnen reserves. De bedragen in de tabellen die groter of gelijk zijn aan € 250.000 worden toegelicht.

Bedragen x € 1.000,-

Toevoegingen

Reserve Duurzame stad

Bij de decemberwijziging 2018 (RB18.0112) is de reserve duurzame stad ingesteld. Projecten op gebied van duurzame verstedelijking, duurzame mobiliteit, energietransitie, klimaatadaptatie en circulaire economie worden door deze reserve gedekt. Daarbij wordt de storting veelal omgezet in structurele lasten.

Onttrekkingen

Reserve Afschrijvingen investeringen

Vanuit deze reserve worden jaarlijkse afschrijvingskosten van investeringen gedekt.