Beleidsterrein 3A Ruimte om te ondernemen

Doelen en prestaties bij 3A Ruimte om te ondernemen

3A1.1 Regionale en lokale beleidsontwikkeling, beleidsuitvoering en advisering

1. Ruimte voor werken in de stad

We zitten volop in de uitvoering van de in 2024 vastgestelde Ontwikkelagenda Ruimte voor Werk. Met de profielen voor de bedrijventerreinen hebben we de ruimte voor de huidige bedrijventerreinen goed geborgd naar de toekomst toe. De Ontwikkelagenda bevat vijf concrete acties die tot en met 2026 worden uitgevoerd om meer regie te nemen op het creëren van voldoende fysieke en betaalbare ruimte voor werken in de stad en het realiseren van economische en maatschappelijke doelen. Op deze manier proberen we te komen tot vitale en toekomstbestendige bedrijventerreinen. Dit sluit aan bij de ambities uit het beleidsakkoord ‘Samen leven in Leiden.’ Met Ruimte voor Werk gaan we met de volgende acties aan de slag in 2026:

1. We ontwikkelen een Leids instrumentarium om steviger te kunnen sturen op ruimte voor werk. Door het inzetten van bestaande en mogelijk nieuwe sturingselementen borgen we het behoud van bestaande werkruimte in de stad. Ook stimuleren we het toevoegen en mengen van werkfuncties bij lopende en nieuwe gebiedsontwikkelingen. Een voorbeeld is de garantstelling voor Stichting Werk en Ondernemen (SWO) om in de herontwikkeling op het Kanaalpark het behoud van de werkfunctie te ondersteunen.
2. De vastgestelde profielen voor de werklocaties in Leiden (bedrijventerreinen en wijkwinkelcentra) met ondernemers op de agenda houden en verbinden met lopende en nieuwe ontwikkelingen op bedrijventerreinen.
3. We versterken vanuit de bedrijventerreinenstrategie van Key Region Leiden de regionale samenwerking op het behoud van ruimte voor bedrijvigheid in onze regio, onder andere om met de schuifruimte voor bedrijven in de regio aan de slag te gaan. In 2026 zetten we verdere stappen in de oprichting van een Ruimtelijke Ontwikkeling Maatschappij Bedrijventerreinen (ROM-B) als regionaal instrument voor het beter benutten en herontwikkelen van bestaande bedrijventerreinen.
4. We zoeken actief naar inbreidingslocaties. Zo gaan we met Ondernemend- en Bedrijvig Leiden in 2026 een quickscan doen naar mogelijke locaties binnen Leiden. Dit wordt een verkenning naar plekken in de stad waar werk toegevoegd kan worden. We kijken daarbij nadrukkelijk naar bestaande locaties waar een werkfunctie aan toegevoegd kan worden, voorbeelden zijn onder andere het optoppen en uitbreiden van bestaande gebouwen en inbreiding door het benutten van onderbenutte kavels.
5. We creëren voldoende betaalbare werkruimte in Leiden. In 2026 gaan we aan de slag met het onderzoek naar een Fonds voor betaalbare werkruimte. Ook gaan we de samenwerking met Stichting Werk en Onderneming (SWO) en PLNT versterken.

Regionaal zetten we met Ruimte voor werk in op:

Bedrijventerreinen-strategie
De basis voor de samenwerking met de regio is de evaluatie en actualisatie van de strategie ‘Ruimte voor bedrijven in de Key Region Leiden-gemeenten, ruimtelijke strategie bedrijventerreinen 2020-2030’ in 2024. Met de uitvoering van de bedrijventerreinenstrategie werken we aan toekomstbestendige bedrijventerreinen door in te zetten op verdichting, verduurzaming en vergroening. De ROM-B is na een positieve besluitvorming door de colleges in 2025, mits de raden daar regionaal geen zwaarwegende bezwaren tegen hebben geuit, en een eerste financiële bijdrage vanuit de deelnemende gemeenten in 2026 gestart. We werken regionaal samen in de ROM-B om schuifruimte op en herontwikkeling van bedrijventerreinen te realiseren. Dit betekent dat de ROM-B incourante bedrijfspanden op bedrijventerreinen en die door de markt niet als bedrijfspand worden herontwikkeld, gaat herontwikkelen (mits hiervoor een sluitende business case opgesteld kan worden). We verwachten hiermee andere pandeigenaren te bewegen om hun panden te herontwikkelen, te verduurzamen en daarmee toekomstbestendig te maken. Met de herontwikkeling ontstaat toekomstbestendig, courant vastgoed op bedrijventerreinen, waarmee werkgelegenheid wordt behouden en aantrekkelijke werklocaties ontwikkeld worden. Daarnaast realiseren we met de herontwikkeling op bedrijventerreinen ook maatschappelijke doelen rondom verduurzaming, energietransitie, klimaatadaptatie en zorgen we voor aantrekkelijke werklocaties op de bedrijventerreinen.

Regionale kantorenvisie
De spoorzone van Leiden (het gebied Vondelkwartier, Stationsgebied en omgeving (STEO) en Schipholweg) is dé aantrekkelijkste kantoorlocatie van heel Holland Rijnland. De spoorzone is de enige locatie in Holland Rijnland waar de locatiekwaliteit hoog is en groei van het kantorenvolume mogelijk is. Met de geactualiseerde regionale kantorenstrategie Holland Rijnland (2025-2030) is dat in 2025 in regionaal verband herbevestigd.

Juist door de ruimtelijke kwaliteit, kansen en ligging biedt de spoorzone ook uitstekende kansen voor niet- of lichte laboratorium houdende bedrijven van het Leiden Bio Science Park. Landelijk gezien richten de grote kantoorbeleggers zich met hun investeringen op de G5 gemeenten. De ontwikkelingen in de financiële markten en de bouw maken dat investeerders nog terughoudend zijn om in Leiden te investeren. Tegelijkertijd blijven de Spoorzone en het LBSP aantrekkelijke locaties voor het vestigen van kantoren.

De kantorenleegstand in Leiden ligt met 4,8% (Kantorenmonitor Holland Rijnland, stand 1/1/2025) op de ondergrens van de frictieleegstand (5-8%) die voor een goed functionerende kantorenmarkt gewenst is. Deze frictie leegstand bevindt zich vooral op het Leiden Bio Science Park (LBSP), waar vooral LSH gerelateerde bedrijven zich kunnen vestigen. De frictie leegstand in de Spoorzone ligt daarmee verder onder de ondergrens van 5%. Dat levert beperkingen op voor herontwikkeling en verplaatsen van bestaande kantoorgebruikers in Leiden. Ook voor nieuwe kantoorgebruikers die zich, onder andere door de nabijheid van het LBSP en Leiden CS, in de Spoorzone willen vestigen. De ontwikkeling van nieuwe kantoren en de herontwikkeling van het bestaande (gedateerde) kantoorareaal is nodig voor een kwalitatief en duurzaam kantorenaanbod in Leiden. Daarnaast is de Spoorzone ook van belang voor bedrijven die diensten leveren aan het Leiden Bio Science Park, waarvoor nabijheid een belangrijke vestigingsfactor is.

Met vastgoedeigenaren (zoals ABC in het stationsgebied, van de Vorm/Oudendal en Citystone groep aan de Schipholweg) werken we (her)ontwikkelplannen uit die de komende jaren tot realisatie komen. Die kantorenmeters zijn nodig om een gezonde kantorenmarkt in Leiden te krijgen. Tegelijkertijd komt dan kwalitatief hoogwaardig kantoorareaal beschikbaar voor de bedrijven in Leiden.

2. Horeca, retail en warenmarkt

In 2026 lopen de beleidsvisies op horeca, retail en warenmarkten af. Dit betekent dat we deze visies gaan evalueren en actualiseren samen met diverse stadspartners. Er zal nieuw economisch beleid komen op deze drie thema’s, dat verwerkt wordt in de instrumenten die de nieuwe Omgevingswet hiervoor biedt.

Markten
In 2026 zullen we aan de slag gaan met actievere promotie van de markt en de samenwerking tussen de markt en de andere economische functies in de binnenstad. Daarnaast voorzien we een pilot voor uitbreiding van de centrummarkt naar de Kippenbrug.

3. Overnachtingen en toeristische verhuur van woonruimten

In 2026 benut de gemeente de uitkomsten van de evaluatie toeristenbelasting en de controles door de ANG (Adviesgroep Nederlandse Gemeenten) om beter zicht te krijgen op de vraag of de toeristenbelasting volledig en correct wordt geïnd. De focus ligt op registratie, naleving en transparantie. In 2025 zijn in dat kader extra controles uitgevoerd, met specifieke aandacht voor niet-geregistreerde verhuur en onderrapportage bij bestaande aanbieders.

De gemeente blijft inzetten op duidelijke regels en intensievere handhaving van toeristische verhuur, mede met het oog op leefbaarheid in buurten en een eerlijke bijdrage aan publieke voorzieningen. Nieuwe Europese wetgeving vanaf 2027, die verhuurplatforms verplicht om data te delen, zal naar verwachting extra mogelijkheden bieden voor toezicht.

4. Ligplaatsenbeleid

Het borgen en reguleren van het gebruik van het openbaar water en de walkanten door (woonboot)bewoners, recreanten van binnen en buiten Leiden en (bedrijfsvaart)ondernemers is een onderwerp dat een integrale benadering vraagt in regelgeving en aanpak. Het is ook een onderwerp wat tezijnertijd opgenomen kan worden in het omgevingswetinstrumentarium. Voor informatie over de algemene inzet op water verwijzen we u naar de waterbrief (kenmerk Z/24/3633935).

5. Leiden Internationale Stad

Met ruim 18 duizend inwoners met een buitenlands paspoort (1 op de 7) is Leiden met recht een internationale stad te noemen. Dat vraagt van ons als gemeente dat we ons inzetten om deze groep goed te ondersteunen en zich in Leiden thuis te laten voelen. Daar werken we hard aan: in 2025 hebben we de evaluatie afgerond van onze inzet van de afgelopen jaren en een doorkijk gegeven naar onze plannen voor de komende jaren. Voor 2026 betekent dit bijvoorbeeld dat we de mogelijkheden voor participatie voor onze internationale inwoners verder gaan uitbreiden en verbreden. We ontwikkelen integraal beleid voor gerichte ondersteuning van arbeidsmigranten. Ook gaan we onderzoeken hoe we sociale cohesie tussen internationale en Nederlandse Leidenaren kunnen bevorderen. Daarnaast is 2026 een bijzonder jaar voor de stedenband tussen Leiden en Oxford (Verenigd Koninkrijk); deze bestaat maar liefst 80 jaar en is daarmee een van de oudste stedenbanden van Nederland. In het kader van dit jubileumjaar zullen door de Stichting Stedenband Leiden Oxford verschillende activiteiten worden georganiseerd.

6. Key Region Leiden

Met de partners van de stichting Key Region Leiden (opvolger van het samenwerkingsverband Economie071) is in 2025 uitvoering gegeven aan de nieuwe koers in de economische samenwerking in de Leidse regio en de nieuw aangesloten partners; gemeente Noordwijk en de regionale innovatieclusters Leiden Bio Science Park, NL Space Campus en Unmanned Valley. Onder dit samenwerkingsverband bundelen zeven gemeenten, drie kennisinstellingen, drie ondernemersverenigingen en drie innovatieclusters hun krachten. Gezamenlijk hebben ze één doel voor ogen: de regionale economie duurzaam versterken en brede welvaart bevorderen. De aanwezigheid van deze drie innovatieclusters op de korte afstand van elkaar is uniek in Nederland en essentieel voor gezondheid, veiligheid en Europese strategische autonomie van Nederland en Europa. De Key Region Leiden zet in op het versterken van de kenniseconomie én de verbinding met de lokale bedrijvigheid. Daarmee realiseren we veerkracht in onze economie, waarmee investeringen in leefbaarheid mogelijk worden gemaakt. De nieuwe koers vraagt ook om een doorontwikkeling van de organisatie van Key Region Leiden. Daarmee willen we het programmabureau positioneren en de regionale samenwerking versterken, zodat de focus op de drie pijlers en de vertegenwoordiging vanuit Key Region Leiden kan bijdragen aan de versterking van het verdienvermogen van onze regio. 

We versterken de uitvoeringskracht en de positionering van Key Region Leiden binnen regionale netwerken. Leiden en de omliggende gemeenten benutten elkaars kwaliteiten en bundelen hun kracht om een sterke stedelijke agglomeratie te vormen in het belang van haar inwoners en ondernemers. Daarbij hebben de gemeenten elkaar nodig. We werken daarom met het versterken van onze regionale kennisclusters aan de strategische autonomie van Nederland en het verdienvermogen van onze regio. Via projecten als de regionale bedrijvenstrategie en de Ruimtelijke Ontwikkelmaatschappij dragen we bij aan voldoende ruimte voor werken en ondernemen in onze stedelijke agglomeratie. Succesvolle activiteiten rondom het versterken van het lokale MKB, zoals de digitalisering, worden voortgezet.

De ROM-B is na de positieve besluitvorming door de colleges en een eerste financiële bijdrage uit de deelnemende gemeenten in 2026 gestart. De ROM-B richt haar interne organisatie in en werkt aan de uitwerking van de eerste business cases om herontwikkeling op onze bedrijventerreinen in de regio op gang te brengen. Belangrijk is dat naast de economische doelen ook het bereiken van onze maatschappelijke doelen door de ROM-B worden gerealiseerd.

In de Regionale Investeringsagenda Holland Rijnland is de ROM-B als pilot project opgenomen. Op Holland Rijnland schaal wordt bezien hoe de ROM-B van de Key Region Leiden opgeschaald kan worden met gemeenten uit Holland Rijnland. Na de evaluatie van de aanloopperiode van de ROM-B wordt bij een positieve beoordeling aan de raden gevraagd aanvullende kapitaalstortingen te doen. Dan kan de ROM-B de volgende fase van ontwikkeling in en wordt het kapitaal voor de ROM-B op een niveau gebracht waarmee meerdere business cases gerealiseerd kunnen worden.

3A1.2 Doorontwikkeling Leiden Bio Science Park

Het Leiden Bio Science Park (LBSP) is het grootste innovatiedistrict van Nederland op het gebied van Life Sciences & Health (LSH) en staat in de top vijf van Europa. In de afgelopen 41 jaar heeft het park een sterke, wereldwijde positie verworven. Er zijn circa 519 organisaties gevestigd op het park, waaronder 240 LSH bedrijven, Naturalis, het LUMC en vijf faculteiten van de Universiteit Leiden. Naast onderzoek en bedrijvigheid wonen er circa 3.400 mensen. De investeringen in wonen, maar ook biodiversiteit, sport, horeca en leisure maken het LBSP een prettig werk- en leefgebied. De verbinding van het LBSP met de binnenstad is daarin een speerpunt. Omdat de werkgelegenheid met ongeveer 1.000 banen per jaar groeit, is het noodzakelijk dat ook het gebied constant meegroeit (nieuwe (bedrijfs-)panden, ruimere openbare ruime, een fijner netwerk voor langzaam verkeer etc.).

Het LBSP is van groot strategisch en maatschappelijk belang voor Nederland. Het Leiden Bio Science Park draagt bij aan de strategische autonomie van Europa op het gebied van gezondheid. Ontwikkeling en toepassing voor maar liefst vijf sleuteltechnologieën die bijdragen aan een beter, gezonder en veiliger leven van Leidenaars, Nederlanders en de samenleving wereldwijd vinden plaats op het LBSP. Denk hierbij aan de ontwikkeling van vaccins en medicijnen, innovaties in preventie- en leefstijlgeneeskunde, en onmisbare samenwerkingen met AI- en quantumtechnologie.

In 2024 is gestart met de positionering van het LBSP. In 2025 is de vernieuwde positionering voor doorontwikkeling naar 2035 afgerond. Ambities zijn om als Leiden het Hart van de nationale én internationale Life Sciences te zijn. Innovaties, medicijnen en therapieën meer en sneller bij patiënten krijgen staat daarin centraal.

In 2026 wordt gewerkt aan de ruimtelijke ontwikkelstrategie (inclusief de samenhang met knooppunt Leiden Centraal, Endegeest, Katwijk, en de transformatie(s) binnen LBSP), rekening houdend met de inwerkingtreding van de Omgevingswet en duidelijke benoeming van de rollen van de verschillende partijen. Daarnaast is er een lobbystrategie opgesteld rond het belang van LBSP bij bestuurders en beleidsmakers op lokaal, regionaal, nationaal en Europees niveau. Ambitie is om een leiderschapsrol te gaan vervullen in regionale en nationale netwerken.

Buck Consultants Internationals (BCI) heeft voor Leiden, Katwijk, Oegstgeest en de Provincie Zuid-Holland het ruimtevraagstuk van de groeiende bedrijvigheid rondom het LBSP onderzocht. Op het park is momenteel nog voldoende ruimte voor nieuwe bedrijven. Maar om te zorgen dat het LBSP in de toekomst kan blijven floreren, is in ieder geval ruimte nodig in Katwijk. In 2026 zullen we de samenwerking met Katwijk, Oegstgeest en de provincie op dit gebied voortzetten.Verder is van belang dat het LBSP onderwerp is in onder andere Key Region Leiden en in de Verstedelijkingsas.

Gebiedsontwikkeling Leiden Bio Science Park

Ruimtelijke en economische ontwikkelingen gaan hand in hand in een innovatiedistrict. Voor innovatie is openheid en toegankelijkheid van gebouwen en faciliteiten belangrijk. De ontmoeting (bedoeld en onbedoeld) moet zo maximaal bediend worden. Belangrijke randvoorwaarden zijn een goede bereikbaarheid, hoogwaardige kwaliteit en veel aandacht voor duurzaamheid en biodiversiteit.

Op het LBSP vindt de ontwikkeling en bouw van diverse nieuwe projecten plaats, in samenwerking met partners (de verantwoordelijke partij is tussen haakjes toegevoegd):

• Nieuwbouw Sport- en tentamencentrum ingebruikname (project UL-vastgoed);
• Herinrichting sportvelden, inclusief nieuwe aansluiting op de Wassenaarseweg gereed (project UL-vastgoed);
• Herinrichting binnengebied deelgebied Sylvius, waaronder een gebouwde parkeervoorziening gestart (gezamenlijk project UL-vastgoed/gemeente Leiden);
• Nieuwbouw multitenant kantoor- en labgebouw in het Sylviusgebied gestart (project derden);
• Vernieuwen fietsenstalling Hogeschool leiden gestart (project Hogeschool Leiden);
• Planontwikkeling Pesthuislaan 8, afronden ruimtelijk plan, afronden grondovereenkomst(en) (project derden);
• Herontwikkeling Pesthuiscomplex, aanvraag omgevingsvergunning + start bouw (project derden);
• Duurzame Reconstructie Openbare Ruimte en Infrastructuur (DRORI) fase 3A gereed, fase 4 mogelijk starten (project gemeente Leiden i.s.m Universiteit);
• Aanleg Biodiversiteitstuin gestart (project Naturalis);
• Zernikedreef 10, start demontage en vervolgens start nieuwbouw (project derden);
• Archimedesweg 15, nieuwbouw gestart (project derden);
• Archimedesweg 2, start demontage en start nieuwbouw (project derden);
• Entreegebied, gebouw 3 gestart (project derden);
• Entreegebied, gebouw 8 (o.a. woningbouw en voorzieningen) gestart (project derden);
• Oegstgeesterdeel, Nieuwbouw Eurofins, bouw gereed (project derden);
• Oegstgeesterdeel, Nexus, multitenant lab- en kantoorgebouw, bouw gereed (project derden);
• Diverse ingrepen op gebied van het versterken van de biodiversiteit gereed (deelprojecten gemeente Leiden + deelprojecten UL-vastgoed + onderdeel diverse hiervoor genoemde projecten);
• Ontwikkelstrategie biodiversiteit gezamenlijk vaststellen met gebiedspartners;
• Ontwikkelstrategie sport in de openbare ruimte gezamenlijk vaststellen met gebiedspartners + uitvoering gemeentelijk locatie(s) gestart (project Gemeente + Universiteit + derden);
• Openbare kunstwerk onderdoorgang Robert Boyleweg A44, gereed (project Gemeente).

NB Een deel van de bouwprojecten betreft woningbouw (Entreegebied). In de afgelopen jaren zijn er circa 1.000 (studenten)woningen en circa 200 stafwoningen voor de universiteit bijgekomen in het LBSP. De komende jaren zullen er nog ruim 500 in verschillende categorieën bijkomen. Het LBSP draagt dus ook significant bij aan de woningbouwopgaaf van Leiden.

De herstructurering van het oudere deel van het LBSP, deelgebied Leeuwenhoek, is nog steeds volop gaande. Een aantal van de hiervoor gemelde projecten liggen in dit deelgebied. Dit sluit goed aan bij het groeitempo dat het LBSP momenteel heeft, waarbij er een grote vraag blijft naar gebouwen met laboratoria en kantoren. Het deelgebied zal meer de uitstraling en functionaliteit van een innovatiedistrict krijgen. Ook kunnen we daarmee invulling geven aan de functiemix en het inrichten van de ruimtes -zowel inpandig als de buitenruimte- om ontmoeting te stimuleren. Deze herstructurering zal de komende jaren nog in beslag nemen.

Effectindicatoren bij 3A Ruimte om te ondernemen

* Deze BBV-indicator is landelijk verplicht. De realisatiewaarden staan op waarstaatjegemeente.nl. Vanwege deze wettelijk opgelegde werkwijze zien we af van het opnemen van streefwaarden. **Vanaf juli gaat Economie071 verder onder de naam Key Region Leiden.